Πώς η δια βίου μάθηση έγινε μάθηση για την εξασφάλιση του βίου

Γρά­φει η Ανα­στα­σία Πρίφτη,
Κοι­νω­νι­κή Ανθρωπολόγος

Η μάθη­ση ως έννοια και πρα­κτι­κή συνο­δεύ­ει ολό­κλη­ρη την ανθρώ­πι­νη ζωή καθώς γίνε­ται ανα­πό­σπα­στο στοι­χείο της προ­σπά­θειας του ατό­μου για βελ­τί­ω­ση της ποιό­τη­τας του βίου του και για την επαρ­κή αντα­πό­κρι­ση στις καθη­με­ρι­νές ανά­γκες του. Πρό­κει­ται για μία «εκ προ­οι­μί­ου» δια βίου δια­δι­κα­σία, η οποία συν­δρά­μει ώστε να βοη­θή­σει τον άνθρω­πο να προ­σαρ­μο­στεί καλύ­τε­ρα στις απαι­τή­σεις κάθε εποχής.

Καθέ­νας έχει το δικό του τρό­πο και ρυθ­μό στη μάθη­ση, τα δικά του ζητού­με­να, τη δική του οπτι­κή. Όπως επί­σης και κάθε επο­χή έχει τα δικά της δεδο­μέ­να και τις δικές της δυνα­τό­τη­τες και απαι­τή­σεις. Πρό­κει­ται δηλα­δή, για μία άκρως ενερ­γη­τι­κή δια­δι­κα­σία μέσω της οποί­ας ο εκπαι­δευό­με­νος καλεί­ται να αφο­μοιώ­σει εκεί­νες ακρι­βώς τις γνώ­σεις που του είναι απα­ραί­τη­τες, για τη βελ­τί­ω­ση των όρων της ζωής του και για την προ­σαρ­μο­γή στις συνε­χώς μετα­βαλ­λό­με­νες συν­θή­κες του­πε­ρι­βάλ­λο­ντος του.

Είναι γεγο­νός ότι η μάθη­ση, η διδα­σκα­λία, η εκπαί­δευ­ση, η μόρ­φω­ση είναι λέξεις που όλους, λίγο ως πολύ, μας έχουν «παι­δέ­ψει» κατά και­ρούς στην πορεία του βίου μας. Στην επο­χή μας ειδι­κά έχουν συν­δε­θεί αρκε­τά με μία υπο­χρε­ω­τι­κή δια­δι­κα­σία, στην οποία εντα­χθή­κα­με από πολύ νεα­ρή ηλι­κία. Ακό­μα και ως ενή­λι­κες νιώ­θου­με σήμε­ρα υπο­χρε­ω­μέ­νοι να συλ­λέ­ξου­με γνώ­σεις, πλη­ρο­φο­ρί­ες και πιστο­ποι­η­τι­κά που να βεβαιώ­νουν ότι είμα­στε ικα­νοί να συμ­με­τέ­χου­με στα κοι­νά και να αντα­πε­ξέλ­θου­με στις ανά­γκες του βίου μας. Οι ανά­γκες αυτές είναι τόσο ισχυ­ρές που απορ­ρο­φούν αρκε­τές φορές όλη την όρε­ξή μας για μάθη­ση, περιο­ρί­ζο­ντάς την στα πεδία εκεί­να που είναι ικα­νά να εξα­σφα­λί­σουν το βίο μας.

Κάπου εδώ είναι που αρχί­ζει να χάνε­ται η «παι­δεία», ως στά­ση ζωής με πολ­λα­πλές επι­λο­γές και ανοι­κτές δια­δρο­μές. Η νοη­τι­κή δηλα­δή, ψυχι­κή και πολι­τι­στι­κή καλ­λιέρ­γεια που ανα­πτύσ­σε­ται μέσω της «παι­δεί­ας» έχει μπει σε δεύ­τε­ρη μοί­ρα μπρο­στά στον αγώ­να για συσ­σώ­ρευ­ση γνώ­σε­ων και πλη­ρο­φο­ριών, εκσυγ­χρο­νι­σμέ­νων με τις ανά­γκες της επο­χής μας. Αυτό το έλλειμ­μα παι­δεί­ας θεω­ρώ ότι είναι κακός οιω­νός για την εξέ­λι­ξη του σύγ­χρο­νου ανθρώ­που και χρειά­ζε­ται άμε­ση ανα­σύ­ντα­ξη απέ­να­ντι στο κύμα συσ­σώ­ρευ­σης γνώ­σε­ων που μας απειλεί.

Η Δια Βίου Μάθη­ση στην αρχαία Ελλάδα

Προ­κει­μέ­νου να γίνει κατα­νοη­τή η ευρύ­τη­τα της έννοιας της μάθη­σης και η χρη­σι­μό­τη­τά της θεω­ρεί­ται σκό­πι­μο να πάμε πίσω στο χρό­νο και να δού­με πως αντι­λαμ­βά­νο­νταν οι άνθρω­ποι την έννοια αυτή σε διά­φο­ρες ιστο­ρι­κές περιό­δους, με έμφα­ση στην αρχαία Ελλάδα.

Σε όλες σχε­δόν τις ιστο­ρι­κές περιό­δους παρα­τη­ρεί­ται η τάση του ανθρώ­που για επι­δί­ω­ξη διαρ­κούς μάθη­σης, είτε ως απά­ντη­ση σε μία εσω­τε­ρι­κή προ­σω­πι­κή ανά­γκη, είτε ως αντα­πό­κρι­ση σε εξω­τε­ρι­κά κοι­νω­νι­κο­πο­λι­τι­κά και οικο­νο­μι­κά ζητού­με­να. Η τάση αυτή έγι­νε στην πορεία του χρό­νου δικαί­ω­μα και απαί­τη­ση και κατ’ αυτό τον τρό­πο οργα­νώ­θη­καν σιγά – σιγά διά­φο­ρα συστή­μα­τα εκπαί­δευ­σης (τυπι­κής, άτυ­πης, επαγ­γελ­μα­τι­κής κ.α.) για όλους τους πολί­τες, χωρίς δια­κρί­σεις πλέ­ον στις μέρες μας (έμφυ­λες, φυλε­τι­κές κ.α.)

Με ιδιαί­τε­ρο ενδια­φέ­ρον μελε­τού­με σήμε­ρα τις ποι­κί­λες ευκαι­ρί­ες μάθη­σης που προ­σφέ­ρο­νταν στην αρχαία Ελλά­δα και δια­πι­στώ­νου­με την ευρύ­τη­τα που είχε η μάθη­ση ως έννοια και ως πρα­κτι­κή. Πρώ­τοι παι­δα­γω­γοί της αρχαιό­τη­τας ήταν οι αοι­δοί, οι ποι­η­τές του 9^ου π.Χ. αιώ­να. Η προ­φο­ρι­κή εκπαί­δευ­ση που παρεί­χαν ανα­φέ­ρο­νταν σε ιστο­ρι­κά, μυθο­λο­γι­κά, θρη­σκευ­τι­κά και ηθι­κά θέμα­τα της επο­χής. Η ποί­η­ση και τα Ομη­ρι­κά έπη λίγο αργό­τε­ρα εμπνευ­σμέ­να και τα δύο από τις μού­σες απο­τε­λού­σαν ισχυ­ρά μέσα δια­παι­δα­γώ­γη­σης προ­σφέ­ρο­ντας παράλ­λη­λα ψυχα­γω­γία στους πολίτες.

Από όλες τις αρχαί­ες πόλεις – κρά­τη η Σπάρ­τη ήταν εκεί­νη που στα αρχαϊ­κά χρό­νια καθιέ­ρω­σε ένα σύστη­μα αγω­γής, το οποίο βασί­ζο­νταν στη σωμα­τι­κή, ψυχι­κή και δια­νοη­τι­κή συγκρό­τη­ση του ατό­μου, στη λιτό­τη­τα και τη γνω­στή λακωνικότητα.

Στην αρχαία Αθή­να οι ευκαι­ρί­ες για μάθη­ση βρί­σκο­νταν σε κάθε πτυ­χή του καθη­με­ρι­νού βίου των Αθη­ναί­ων. Η μάθη­ση απευ­θύ­νο­νταν σε όλους ανε­ξαι­ρέ­τως τους ελεύ­θε­ρους πολί­τες, υπη­ρε­τώ­ντας το ιδε­ώ­δες του «καλού καγα­θού» πολί­τη. Σε αυτήν την «κοι­νω­νία της μάθη­σης» η εκπαί­δευ­ση πραγ­μα­το­ποιού­νταν τόσο στην Αγο­ρά, όσο και στην Εκκλη­σία του Δήμου, στον Άρειο Πάγο, στο Θέα­τρο και στις Σχο­λές που ίδρυ­σαν και δίδα­ξαν οι μεγά­λοι φιλό­σο­φοι της επο­χής (Σωκρά­της, Πλά­νων, Αριστοτέλης).

Μέσω της συμ­με­το­χής τους στα κοι­νά οι Αθη­ναί­οι πολί­τες είχαν την ευκαι­ρία να ανα­πτυ­χθούν ως ελεύ­θε­ροι, αυτό­νο­μοι και σκε­πτό­με­νοι πολί­τες. Η γνώ­ση απο­τε­λού­σε την πιο δημο­κρα­τι­κή πηγή δύνα­μης του πολί­τη. Εκεί­νη ήταν η επο­χή που άνθη­σε και η φιλο­σο­φία, καθώς ήταν απο­μα­κρυ­σμέ­νη από τα προ­βλή­μα­τα της καθη­με­ρι­νής επι­βί­ω­σης. Μάλι­στα απο­τέ­λε­σε ένα ακό­μα παι­δευ­τι­κό μέσο.

Ο Σωκρά­της για παρά­δειγ­μα, ο μεγά­λος αυτός Έλλη­νας φιλό­σο­φος, μέσω της μαιευ­τι­κής παι­δα­γω­γι­κής μεθό­δου παρό­τρυ­νε το συνο­μι­λη­τή του να ανα­κα­λύ­ψει τη γνώ­ση και να προ­σεγ­γί­σει με κρι­τι­κή ματιά τα προ­βλή­μα­τα που τον απα­σχο­λού­σαν. Εκεί­νος ήταν που εισή­γα­γε και καθιέ­ρω­σε την ιδέα και την πρα­κτι­κή σύμ­φω­να με την οποία η μάθη­ση δεν τελειώ­νει ποτέ, αλλά ως πνευ­μα­τι­κή άσκη­ση απο­τε­λεί το σκο­πό μιας ολό­κλη­ρης ζωής.

Ο Πλά­τω­νας, μαθη­τής του Σωκρά­τη, οργά­νω­νε κύκλους σπου­δών προ­σαρ­μο­σμέ­νους στις ανά­γκες και τις δυνα­τό­τη­τες κάθε μαθη­τή. Η παι­δευ­τι­κή δια­δι­κα­σία για τον Πλά­τω­να σήμαι­νε διαρ­κή ανα­ζή­τη­ση της αλή­θειας και πνευ­μα­τι­κή απε­λευ­θέ­ρω­ση του ανθρώ­που. Ήταν εκεί­νος που πρώ­τος συνέ­δε­σε την παι­δεία με τη φιλο­σο­φία υπο­στη­ρί­ζο­ντας ότι η μόρ­φω­ση της ανθρώ­πι­νης ψυχής σε όλη τη διάρ­κεια της ζωής του ανθρώ­που γίνε­ται μέσα από την ενό­ρα­ση των ιδεών.

Ο Αρι­στο­τέ­λης τέλος, ο οποί­ος φοί­τη­σε στην Ακα­δη­μία του Πλά­τω­να για είκο­σι ολό­κλη­ρα χρό­νια, ίδρυ­σε τη λεγό­με­νη «Περι­πα­τη­τι­κή Ακα­δη­μία», στην οποία κυριαρ­χού­σε ως διδα­κτι­κή μέθο­δος η διά­λε­ξη, ο διά­λο­γος και η συλ­λο­γή εμπει­ρι­κών στοι­χεί­ων από τον αισθη­τό κόσμο. Ο Αρι­στο­τέ­λης διεύ­ρυ­νε το ιδε­ώ­δες της συνε­χούς παι­δεί­ας και συνέ­βα­λε στη διά­σω­ση και διά­δο­σή του.

Εκτός από τους μεγά­λους αρχαί­ους Έλλη­νες φιλό­σο­φους σημα­ντι­κό ρόλο στη μάθη­ση των αρχαί­ων Ελλή­νων έπαι­ζε και η δρα­μα­τι­κή τέχνη, το θέατρο.

Η δρα­μα­τι­κή τέχνη ανα­γνω­ρί­ζο­νταν ως κέντρο υψη­λής πνευ­μα­τι­κής από­λαυ­σης και σπου­δαίο μέσο ηθι­κής δια­παι­δα­γώ­γη­σης και εξύ­ψω­σης του λαού. Ο Αρι­στο­φά­νης, για παρά­δειγ­μα, υπο­στή­ρι­ξε ότι ο τρα­γι­κός ποι­η­τής είναι μεγά­λος δάσκα­λος του λαού, διό­τι μπο­ρεί μέσω του έργου του να δια­μορ­φώ­σει το ήθος και να οξύ­νει τη δια­νοη­τι­κή και κρι­τι­κή ικα­νό­τη­τα των πολι­τών. Οι θεα­τρι­κές παρα­στά­σεις, τις οποί­ες όχι τυχαία απο­κα­λού­σαν και «διδα­σκα­λί­ες», προ­σέ­φε­ραν ένα ανοι­κτό και δια βίου σχο­λείο συμ­βάλ­λο­ντας στην μόρ­φω­ση και βαθύ­τε­ρη κατα­νό­η­ση των δημο­κρα­τι­κών ιδεωδών.

Συνο­πτι­κά, σύμ­φω­να και με τη διε­θνή βιβλιο­γρα­φία, στο διά­βα των αιώ­νων και στην εξε­λι­κτι­κή πορεία της ιστο­ρί­ας παρα­τη­ρεί­ται ότι ενδυ­να­μώ­θη­κε η ιδέα της δια βίου μάθη­σης. Το γεγο­νός αυτό απο­δει­κνύ­ε­ται από την ίδρυ­ση ανώ­τε­ρων και ανώ­τα­των σχο­λών, από τη σύστα­ση των πανε­πι­στη­μί­ων των βυζα­ντι­νών χρό­νων και βέβαια τη λει­τουρ­γία των μεγά­λων και πλού­σιων βιβλιο­θη­κών της επο­χής. Ακό­μα και τα κινή­μα­τα ιδε­ών, όπως του νεο­ελ­λη­νι­κού Δια­φω­τι­σμού, φανε­ρώ­νουν την ανα­γνώ­ρι­ση της δύνα­μης της παι­δεί­ας και της μάθη­σης ως παι­δευ­τι­κής δια­δι­κα­σί­ας για την πρό­ο­δο των κοινωνιών.

Η Δια Βίου Μάθη­ση σήμερα

Σήμε­ρα οι απαι­τή­σεις της επο­χής επι­βάλ­λουν άλλα ζητού­με­να από τη μάθη­ση. Οι σημε­ρι­νοί πολί­τες αντι­με­τω­πί­ζουν τη μάθη­ση ως εφό­διο για την εξα­σφά­λι­ση της ποιό­τη­τας και της επάρ­κειας του βίου τους. Οι σημε­ρι­νοί μαθη­τές, το ενερ­γό ή εν δυνά­μει εργα­τι­κό δυνα­μι­κό, πρέ­πει να εφο­διά­ζε­ται συνε­χώς με νέες γνώ­σεις ώστε να αντα­πο­κρί­νε­ται στις όλο και πιο αντα­γω­νι­στι­κές διε­θνείς συν­θή­κες. Στο πλαί­σιο αυτό η δια βίου μάθη­ση παρου­σιά­ζε­ται ως μία νέα πρό­σλη­ψη της παι­δεί­ας, που θα μας βοη­θή­σει να μπού­με με τις καλύ­τε­ρες προ­ϋ­πο­θέ­σεις και εφό­δια σε μία νέα εποχή.

Η σύν­δε­ση του εκπαι­δευ­τι­κού συστή­μα­τος με την απα­σχό­λη­ση είναι μία πραγ­μα­τι­κή σημε­ρι­νή ανα­γκαιό­τη­τα, αλλά και μία μεγά­λη πρό­κλη­ση για το μέλ­λον. Ως ανα­γκαιό­τη­τα, η από­κτη­ση συνε­χούς εκπαί­δευ­σης θεω­ρεί­ται το μόνο εχέγ­γυο δια­σφά­λι­σης μιας ομα­λής εξέ­λι­ξης στον επαγ­γελ­μα­τι­κό και κοι­νω­νι­κό βίο. Η γνώ­ση σήμε­ρα, περισ­σό­τε­ρο από ποτέ, θεω­ρεί­ται δύνα­μη προ­ό­δου, μέσο ασφά­λειας. Η δια βίου μάθη­ση συμ­βάλ­λει στη δια­μόρ­φω­ση ενερ­γών και ενη­με­ρω­μέ­νων πολι­τών με κρι­τι­κή σκέ­ψη και δημιουρ­γι­κή διά­θε­ση. Είναι αλή­θεια άλλω­στε, ότι η δημο­κρα­τία έχει ανά­γκη από πολί­τες, που συμ­με­τέ­χουν ενερ­γώς στα κοι­νά, που ξέρουν να μαθαί­νουν, να ξεμα­θαί­νουν και να ξαναμαθαίνουν.

Το «Εθνι­κό Πρό­γραμ­μα Δια Βίου Μάθη­σης», που δια­μόρ­φω­σε το ελλη­νι­κό Υπουρ­γείο Παι­δεί­ας, φιλο­δο­ξεί να απο­τε­λέ­σει εργα­λείο για να πετύ­χει η χώρα μας το μεγά­λο εθνι­κό στό­χο της, να βγει δηλα­δή από την παρού­σα κρί­ση πιο δυνα­τή, να απε­λευ­θε­ρω­θούν οι δημιουρ­γι­κές δυνά­μεις της και να μπει σε μία ανα­πτυ­ξια­κή προ­ο­πτι­κή. Για την επί­τευ­ξη της παρα­πά­νω φιλο­δο­ξί­ας έχει δημιουρ­γη­θεί ειδι­κά ένα «Σχέ­διο Εθνι­κού Προ­γράμ­μα­τος Δια Βίου Μάθη­σης», το οποίο συμπε­ρι­λαμ­βά­νει φορείς διοί­κη­σης και παρο­χής υπη­ρε­σιών δια βίου μάθη­σης. Η όλη πολι­τι­κή που έχει δια­μορ­φω­θεί σήμε­ρα για τη δια βίου μάθη­ση έρχε­ται να υπη­ρε­τή­σει ένα νέο ιδα­νι­κό, μια νέα αντί­λη­ψη για την παι­δεία ενά­ντια στο άναρ­χο σύστη­μα παρα­γω­γής βεβαιώ­σε­ων, πιστο­ποι­η­τι­κών και διπλωμάτων.

Σκο­πός του νόμου 3879/2010 για την «Ανά­πτυ­ξη της Δια Βίου Μάθη­σης», ο οποί­ος ψηφί­στη­κε ειδι­κά για τη Δια Βίου Μάθη­ση, είναι η προ­ώ­θη­σή της μέσω της ανα­γνώ­ρι­σης εναλ­λα­κτι­κών εκπαι­δευ­τι­κών δια­δρο­μών, της δικτύ­ω­σης των φορέ­ων δια βίου μάθη­σης και της δια­σφά­λι­σης της δια­φά­νειας και της ποιό­τη­τας, έτσι ώστε να επι­τυγ­χά­νε­ται η δια­σύν­δε­ση της Δια Βίου Μάθη­σης με την απα­σχό­λη­ση, η δια­μόρ­φω­ση μιας ολο­κλη­ρω­μέ­νης προ­σω­πι­κό­τη­τας των ατό­μων και γενι­κό­τε­ρα η κοι­νω­νι­κή και οικο­νο­μι­κή ανάπτυξη.

Το όρα­μα και οι αρχές της δια βίου μάθη­σης, όπως αυτές δια­τυ­πώ­νο­νται στο προ­α­να­φερ­θέν «Σχέ­διο Εθνι­κού Προ­γράμ­μα­τος», συγκλί­νουν στην επι­δί­ω­ξη έντα­ξης της Ελλά­δας στη λίστα των πρω­το­πό­ρων ευρω­παϊ­κών κρα­τών ως κοι­νω­νία της γνώ­σης, ως χώρα της οποί­ας το ανθρώ­πι­νο δυνα­μι­κό απο­τε­λεί­ται από τους πλέ­ον αντα­γω­νι­στι­κούς εργα­ζό­με­νους και ενερ­γούς πολί­τες της γηραιάς ηπείρου.

Από την κοι­νω­νία της μάθη­σης, στην κοι­νω­νία της γνώσης.

Ποιά μπο­ρεί να είναι η στά­ση του πολί­τη – φιλόσοφου;

Το όρα­μα, οι φιλο­δο­ξί­ες και οι στό­χοι της δια βίου μάθη­σης στη σημε­ρι­νή Ελλά­δα παρου­σιά­ζουν μία ευρεία παι­δευ­τι­κή δια­δι­κα­σία στη­ριγ­μέ­νη όμως στην ανα­γκαιό­τη­τα. Ναι, σαφώς υπάρ­χουν ανά­γκες και δεν μπο­ρού­με να ζού­με απο­μο­νω­μέ­νοι από τις τρέ­χου­σες απαι­τή­σεις μίας συνε­χώς μετα­βαλ­λό­με­νης πραγ­μα­τι­κό­τη­τας. Όμως πού βρί­σκε­ται ο πολί­της – φιλό­σο­φος ανά­με­σα στα προ­γράμ­μα­τα δια βίου μάθη­σης, στους φορείς που τα επο­πτεύ­ουν, στο «Εθνι­κό Προ­σο­ντο­λό­γιο»; Πού κρύ­βε­ται η προ­σπά­θεια και η ανά­γκη του μαθη­τή να μαθαί­νει μόνος του, αυτό­βου­λα, κάνο­ντας χρή­ση των εσω­τε­ρι­κών του εμπει­ριών και δυνα­το­τή­των του, ικα­νό­τη­τα που ανά­γε­ται στην επο­χή του Σωκρά­τη και του Πλάτωνα;

Στη σύγ­χρο­νη επο­χή αν ο πολί­της – φιλό­σο­φος δεν στα­θεί απέ­να­ντι στη ροή των πραγ­μά­των, αν δεν ανα­λο­γι­στεί τον εαυ­τό του ως μέρος του συνό­λου κιν­δυ­νεύ­ει να παρα­συρ­θεί από αυτό και από τις εκά­στο­τε επι­τα­γές που προ­βάλ­λο­νται ως ανα­γκαί­ες. Το νόη­μα βρί­σκε­ται στη συμ­με­το­χή του στη μάθη­ση, στα κοι­νά, σε κάθε πτυ­χή της ανθρώ­πι­νης ζωής, με αυτό­νο­μο τρό­πο στη­ριγ­μέ­νο στις ανά­γκες και ικα­νό­τη­τες του κάθε ενός, στη μονα­δι­κό­τη­τά του. Διό­τι τελι­κά η ιδιαι­τε­ρό­τη­τα του καθε­νός, η οποία δεν πιστο­ποιεί­ται με κανε­νός τύπου έγγρα­φο, όταν αντα­μώ­νει με αυτές των συναν­θρώ­πων μας, δημιουρ­γεί την ανα­γκαία στην επο­χή μας «ισχύ εν τη ενώσει».

Πηγές:

• Νόμος 3879/2010 (ΦΕΚ Α΄163/21.9.2010) «Ανά­πτυ­ξη της Δια Βίου Μάθη­σης και λοι­πές διατάξεις»
• Σχέ­διο Εθνι­κού Προ­γράμ­μα­τος Δια Βίου Μάθησης
• «Θεω­ρί­ες για τη μάθηση»
• Σιπη­τά­νου Α. Αθη­νά, «Οι εκφάν­σεις της εκπαί­δευ­σης ενη­λί­κων κατά την ελλη­νι­κή αρχαιότητα»