Η Κοινωνιολογία σήμερα

Μπά­μπης Στέρτσος

Μια επι­στή­μη σε υπο­χώ­ρη­ση ή η επι­στή­μη που χρεια­ζό­μα­στε περισ­σό­τε­ρο από ποτέ;

Κατά και­ρούς δια­τυ­πώ­νε­ται η άπο­ψη ότι η Κοι­νω­νιο­λο­γία βρί­σκε­ται σε υπο­χώ­ρη­ση. Ότι η επο­χή των μεγά­λων κοι­νω­νιο­λό­γων έχει περά­σει, ότι δεν παρά­γο­νται πλέ­ον θεω­ρη­τι­κά έργα της εμβέ­λειας εκεί­νων του Μαρξ, του Βέμπερ, του Ντυρ­κέμ ή, αργό­τε­ρα, του Μπουρ­ντιέ, του Γκί­ντενς και του Μπά­ου­μαν. Υπάρ­χει πράγ­μα­τι μια βάση σε αυτή την παρα­τή­ρη­ση: η σύγ­χρο­νη κοι­νω­νιο­λο­γι­κή σκέ­ψη σπα­νιό­τε­ρα εμφα­νί­ζε­ται με τη μορ­φή μιας ενιαί­ας «μεγά­λης θεω­ρί­ας» που φιλο­δο­ξεί να ερμη­νεύ­σει συνο­λι­κά την κοινωνία.

Από αυτό, όμως, μέχρι να υπο­στη­ρί­ξου­με ότι η Κοι­νω­νιο­λο­γία έχα­σε τη σημα­σία της, υπάρ­χει μεγά­λη απόσταση.

Θα μπο­ρού­σε, μάλι­στα, να υπο­στη­ρι­χθεί ακρι­βώς το αντί­θε­το: όσο πιο σύν­θε­τος γίνε­ται ο κόσμος, τόσο περισ­σό­τε­ρο χρεια­ζό­μα­στε την Κοινωνιολογία.

Από τις μεγά­λες θεω­ρί­ες στις μεγά­λες μεταβολές

Η Κοι­νω­νιο­λο­γία γεν­νή­θη­κε σε μια επο­χή τερά­στιων ανα­τρο­πών. Η Βιο­μη­χα­νι­κή Επα­νά­στα­ση, η αστι­κο­ποί­η­ση, η εμφά­νι­ση της μαζι­κής εργα­σί­ας, η ανά­πτυ­ξη του καπι­τα­λι­σμού και η δημιουρ­γία των σύγ­χρο­νων κρα­τών άλλα­ζαν ριζι­κά τον τρό­πο με τον οποίο οι άνθρω­ποι ζού­σαν και αντι­λαμ­βά­νο­νταν τον εαυ­τό τους.

Δεν είναι τυχαίο ότι μέσα σε αυτό το περι­βάλ­λον εμφα­νί­στη­καν οι μεγά­λοι κλα­σι­κοί της κοι­νω­νιο­λο­γι­κής σκέψης.

Ο Καρλ Μαρξ προ­σπά­θη­σε να κατα­νο­ή­σει τη σχέ­ση ανά­με­σα στην οικο­νο­μι­κή οργά­νω­ση, τις κοι­νω­νι­κές τάξεις και την εξου­σία. Ο Εμίλ Ντυρ­κέμ ανα­ζή­τη­σε τους δεσμούς που συγκρα­τούν μια κοι­νω­νία και μελέ­τη­σε ακό­μη και φαι­νό­με­να που φαί­νο­νταν απο­λύ­τως προ­σω­πι­κά, όπως η αυτο­κτο­νία, ως κοι­νω­νι­κά γεγο­νό­τα. Ο Μαξ Βέμπερ διε­ρεύ­νη­σε τη σχέ­ση ανά­με­σα στον πολι­τι­σμό, την οικο­νο­μία, τη γρα­φειο­κρα­τία, την εξου­σία και τον εξορ­θο­λο­γι­σμό της σύγ­χρο­νης ζωής.

Στον 20ό αιώ­να η παρά­δο­ση αυτή συνε­χί­στη­κε και εμπλου­τί­στη­κε. Ο Pierre Bourdieu ανέ­λυ­σε τους μηχα­νι­σμούς μέσα από τους οποί­ους ανα­πα­ρά­γο­νται οι κοι­νω­νι­κές ανι­σό­τη­τες. Ο Erving Goffman εξέ­τα­σε τον τρό­πο με τον οποίο παρου­σιά­ζου­με τον εαυ­τό μας στις καθη­με­ρι­νές κοι­νω­νι­κές αλλη­λε­πι­δρά­σεις. Ο Anthony Giddens επι­χεί­ρη­σε να γεφυ­ρώ­σει την ανθρώ­πι­νη δρά­ση με τις κοι­νω­νι­κές δομές. Ο Zygmunt Bauman περιέ­γρα­ψε τη σύγ­χρο­νη κοι­νω­νία μέσα από την έννοια της «ρευ­στής νεωτερικότητας».

Σήμε­ρα, ίσως να μην κυριαρ­χεί μία ενιαία θεω­ρία με την οποία επι­χει­ρού­με να ερμη­νεύ­σου­με ολό­κλη­ρη την κοι­νω­νία. Αυτό όμως δεν σημαί­νει εξα­φά­νι­ση της κοι­νω­νιο­λο­γι­κής θεω­ρί­ας. Σημαί­νει περισ­σό­τε­ρο πολ­λα­πλα­σια­σμό των αντι­κει­μέ­νων της.

Η ίδια η International Sociological Association δια­θέ­τει πλέ­ον ειδι­κό πεδίο Ψηφια­κής Κοι­νω­νιο­λο­γί­ας, με αντι­κεί­με­νο ακρι­βώς την ανά­πτυ­ξη θεω­ρη­τι­κής, εμπει­ρι­κής, μεθο­δο­λο­γι­κής και κοι­νω­νι­κοη­θι­κής γνώ­σης για τη σχέ­ση ψηφια­κών τεχνο­λο­γιών και κοι­νω­νί­ας. Παράλ­λη­λα, σύγ­χρο­να ερευ­νη­τι­κά δίκτυα της Κοι­νω­νιο­λο­γί­ας ασχο­λού­νται με την Τεχνη­τή Νοη­μο­σύ­νη, τους αλγο­ρίθ­μους, την ψηφιο­ποί­η­ση, τις ανι­σό­τη­τες, τη μετα­νά­στευ­ση, την κοι­νω­νι­κή πόλω­ση και τις νέες μορ­φές διακυβέρνησης.

Η μεγά­λη χρη­σι­μό­τη­τα της Κοινωνιολογίας

Υπάρ­χει ένα ερώ­τη­μα που χαρα­κτη­ρί­ζει ίσως καλύ­τε­ρα από οποιο­δή­πο­τε άλλο την κοι­νω­νιο­λο­γι­κή σκέψη:

Για­τί οι άνθρω­ποι συμπε­ρι­φέ­ρο­νται όπως συμπε­ρι­φέ­ρο­νται μέσα στην κοι­νω­νία στην οποία ζουν;

Η ψυχο­λο­γία μπο­ρεί να ανα­ζη­τή­σει απα­ντή­σεις στο άτο­μο. Η οικο­νο­μι­κή επι­στή­μη μπο­ρεί να εξε­τά­σει τα οικο­νο­μι­κά κίνη­τρα. Η πολι­τι­κή επι­στή­μη μπο­ρεί να εξε­τά­σει τους πολι­τι­κούς θεσμούς και την εξουσία.

Η Κοι­νω­νιο­λο­γία επι­χει­ρεί κάτι δια­φο­ρε­τι­κό: να συν­δέ­σει το άτο­μο με το κοι­νω­νι­κό περι­βάλ­λον μέσα στο οποίο αυτό υπάρχει.

Ο C. Wright Mills το ονό­μα­σε «κοι­νω­νιο­λο­γι­κή φαντα­σία»: την ικα­νό­τη­τα δηλα­δή να συν­δέ­ου­με τη βιο­γρα­φία του ανθρώ­που με την ιστο­ρία και την κοι­νω­νι­κή δομή.

Ένας άνερ­γος μπο­ρεί να θεω­ρή­σει ότι απέ­τυ­χε προ­σω­πι­κά. Όταν όμως εκα­το­ντά­δες χιλιά­δες άνθρω­ποι χάνουν την εργα­σία τους εξαι­τί­ας μιας οικο­νο­μι­κής κρί­σης ή ενός τεχνο­λο­γι­κού μετα­σχη­μα­τι­σμού, το ζήτη­μα δεν μπο­ρεί πλέ­ον να ερμη­νευ­θεί απο­κλει­στι­κά ως ατο­μι­κό πρόβλημα.

Γίνε­ται κοι­νω­νι­κό φαινόμενο.

Αυτή ακρι­βώς η μετά­βα­ση —από το «τι συμ­βαί­νει σε μένα» στο «τι συμ­βαί­νει στην κοι­νω­νία και για­τί επη­ρε­ά­ζει τη ζωή μου»— βρί­σκε­ται στον πυρή­να της Κοινωνιολογίας.

Η Τεχνη­τή Νοη­μο­σύ­νη ως νέο κοι­νω­νιο­λο­γι­κό πεδίο

Ίσως το καλύ­τε­ρο παρά­δειγ­μα της σημε­ρι­νής ανα­γκαιό­τη­τας της Κοι­νω­νιο­λο­γί­ας είναι η Τεχνη­τή Νοημοσύνη.

Ένας μηχα­νι­κός μπο­ρεί να μας εξη­γή­σει πώς λει­τουρ­γεί ένα σύστη­μα ΤΝ.

Ένας οικο­νο­μο­λό­γος μπο­ρεί να εξε­τά­σει πόσο αυξά­νει την παραγωγικότητα.

Ένας νομι­κός μπο­ρεί να εξε­τά­σει ποιος ευθύ­νε­ται για τις απο­φά­σεις ενός αλγορίθμου.

Αλλά παρα­μέ­νουν ορι­σμέ­να δια­φο­ρε­τι­κά ερωτήματα:

Τι συμ­βαί­νει στην ταυ­τό­τη­τα ενός εργα­ζο­μέ­νου όταν ένα μέρος της γνώ­σης που επί δεκα­ε­τί­ες απο­τε­λού­σε τη βάση του επαγ­γελ­μα­τι­κού του κύρους μπο­ρεί πλέ­ον να παρα­χθεί από μια μηχανή;

Τι συμ­βαί­νει στη σχέ­ση εκπαι­δευ­τι­κού και μαθη­τή όταν η γνώ­ση δεν μετα­δί­δε­ται απο­κλει­στι­κά από τον άνθρωπο;

Τι συμ­βαί­νει στην έννοια της αυθε­ντί­ας όταν ένας πολί­της συμ­βου­λεύ­ε­ται έναν αλγό­ριθ­μο αντί για έναν ειδικό;

Ποιος απο­κτά δύνα­μη σε μια κοι­νω­νία στην οποία τερά­στιες ποσό­τη­τες γνώ­σης, πλη­ρο­φο­ρί­ας και προ­σω­πι­κών δεδο­μέ­νων συγκε­ντρώ­νο­νται σε λίγες τεχνο­λο­γι­κές πλατφόρμες;

Και τελι­κά: η Τεχνη­τή Νοη­μο­σύ­νη μειώ­νει τις κοι­νω­νι­κές ανι­σό­τη­τες ή δημιουρ­γεί καινούργιες;

Αυτά δεν είναι πρω­τί­στως τεχνι­κά ερω­τή­μα­τα. Είναι κοινωνιολογικά.

Οι πρώ­τες έρευ­νες δεί­χνουν μάλι­στα πόσο σύν­θε­το είναι το ζήτη­μα. Ο OECD επι­ση­μαί­νει ότι η ΤΝ μπο­ρεί να αυξή­σει την παρα­γω­γι­κό­τη­τα και να βοη­θή­σει εργα­ζο­μέ­νους, αλλά ταυ­τό­χρο­να δημιουρ­γεί ερω­τή­μα­τα για την επι­τή­ρη­ση στον χώρο εργα­σί­ας, την προ­στα­σία προ­σω­πι­κών δεδο­μέ­νων, την έντα­ση της εργα­σί­ας, την αυτο­μα­το­ποί­η­ση και τις ανι­σό­τη­τες. Σε έρευ­νες εργα­ζο­μέ­νων που χρη­σι­μο­ποιού­σαν ΤΝ, τέσ­σε­ρις στους πέντε δήλω­σαν ότι βελ­τί­ω­σε την από­δο­σή τους και τρεις στους πέντε ότι αύξη­σε την ικα­νο­ποί­η­σή τους από την εργα­σία. Την ίδια στιγ­μή, περί­που το 27% της απα­σχό­λη­σης στις χώρες του OECD βρί­σκε­ται σε επαγ­γέλ­μα­τα που χαρα­κτη­ρί­ζο­νται ως υψη­λού κιν­δύ­νου αυτοματοποίησης.

Η εικό­να, επο­μέ­νως, δεν είναι απλώς «η ΤΝ θα καταρ­γή­σει θέσεις εργα­σί­ας». Είναι πολύ πιο σύν­θε­τη. Η ΤΝ μετα­βάλ­λει καθή­κο­ντα, απαι­τού­με­νες δεξιό­τη­τες, επαγ­γελ­μα­τι­κές ιεραρ­χί­ες και ενδε­χο­μέ­νως τις σχέ­σεις μετα­ξύ περισ­σό­τε­ρο και λιγό­τε­ρο έμπει­ρων εργα­ζο­μέ­νων. Σύγ­χρο­νες μελέ­τες του OECD εξε­τά­ζουν ήδη αυτές ακρι­βώς τις μεταβολές.

Και εδώ ακρι­βώς χρειά­ζε­ται η Κοινωνιολογία.

Από την κοι­νω­νία των θεσμών στην κοι­νω­νία των δικτύ­ων και των αλγορίθμων

Η κοι­νω­νία του 21ου αιώ­να δεν είναι απλού­στε­ρη από εκεί­νη που μελε­τού­σαν οι κλα­σι­κοί κοι­νω­νιο­λό­γοι. Είναι, πιθα­νό­τα­τα, περισ­σό­τε­ρο περίπλοκη.

Ο άνθρω­πος σήμε­ρα ανή­κει ταυ­τό­χρο­να σε φυσι­κές και ψηφια­κές κοι­νό­τη­τες. Εργά­ζε­ται σε έναν χώρο, επι­κοι­νω­νεί σε έναν άλλο και δημιουρ­γεί μια δημό­σια εικό­να του εαυ­τού του σε έναν τρί­το. Οι κοι­νω­νι­κές του σχέ­σεις περ­νούν μέσα από πλατ­φόρ­μες, δεδο­μέ­να και αλγορίθμους.

Ακό­μη και κάτι τόσο προ­σω­πι­κό όσο η επι­λο­γή μιας μου­σι­κής, μιας είδη­σης, μιας αγο­ράς ή ενός ανθρώ­που που θα γνω­ρί­σου­με μπο­ρεί να επη­ρε­ά­ζε­ται από αλγο­ριθ­μι­κές προτάσεις.

Επο­μέ­νως η κοι­νω­νι­κή δρά­ση δεν πραγ­μα­το­ποιεί­ται πλέ­ον μόνο μετα­ξύ ανθρώ­πων και θεσμών. Μεσο­λα­βεί­ται όλο και περισ­σό­τε­ρο από τεχνο­λο­γι­κά συστήματα.

Γι’ αυτό ανα­πτύσ­σε­ται η Ψηφια­κή Κοι­νω­νιο­λο­γία. Η International Sociological Association επι­ση­μαί­νει ότι η μελέ­τη της ψηφια­κής κοι­νω­νί­ας απαι­τεί νέες θεω­ρί­ες, έννοιες και μεθό­δους, επει­δή η τεχνο­λο­γία και η κοι­νω­νία δεν μπο­ρούν να αντι­με­τω­πί­ζο­νται ως δύο ανε­ξάρ­τη­τοι κόσμοι.

Η Κοι­νω­νιο­λο­γία ως επι­στή­μη της αμφι­σβή­τη­σης του αυτονόητου

Υπάρ­χει όμως και μία βαθύ­τε­ρη χρη­σι­μό­τη­τα της Κοινωνιολογίας.

Μας μαθαί­νει να μην θεω­ρού­με την κοι­νω­νι­κή πραγ­μα­τι­κό­τη­τα φυσι­κή και αυτονόητη.

Για­τί υπάρ­χουν κοι­νω­νι­κές τάξεις;

Για­τί ορι­σμέ­να επαγ­γέλ­μα­τα έχουν περισ­σό­τε­ρο κύρος από άλλα;

Για­τί το εκπαι­δευ­τι­κό σύστη­μα μπο­ρεί, παρά τις δια­κη­ρύ­ξεις περί ισό­τη­τας, να ανα­πα­ρά­γει κοι­νω­νι­κές ανισότητες;

Για­τί ορι­σμέ­νες συμπε­ρι­φο­ρές θεω­ρού­νται φυσιο­λο­γι­κές σε μια επο­χή και απο­κλί­νου­σες σε μια άλλη;

Για­τί οι άνθρω­ποι υπα­κού­ουν στην εξουσία;

Πώς δημιουρ­γού­νται οι συλ­λο­γι­κές ταυτότητες;

Για­τί μια κοι­νω­νία απο­δέ­χε­ται ορι­σμέ­νες ανι­σό­τη­τες και εξε­γεί­ρε­ται απέ­να­ντι σε άλλες;

Ακρι­βώς επει­δή η Κοι­νω­νιο­λο­γία θέτει τέτοια ερω­τή­μα­τα, δεν είναι απλώς μια επι­στή­μη που περι­γρά­φει την κοι­νω­νία. Είναι μια επι­στή­μη που απο­κα­λύ­πτει τους μηχα­νι­σμούς πίσω από αυτό που καθη­με­ρι­νά θεω­ρού­με αυτο­νό­η­το.

Έχει λοι­πόν υπο­χω­ρή­σει η Κοινωνιολογία;

Ίσως έχει υπο­χω­ρή­σει η επο­χή κατά την οποία ένας κοι­νω­νιο­λό­γος μπο­ρού­σε να παρου­σιά­σει μία μεγά­λη θεω­ρία και να ισχυ­ρι­στεί ότι μέσα από αυτήν μπο­ρού­με να κατα­νο­ή­σου­με σχε­δόν ολό­κλη­ρη την κοι­νω­νι­κή πραγματικότητα.

Αλλά αυτό δεν απο­τε­λεί κατ’ ανά­γκην αδυναμία.

Η σημε­ρι­νή κοι­νω­νία είναι τόσο πολυ­ε­πί­πε­δη ώστε η Κοι­νω­νιο­λο­γία ανα­γκά­στη­κε να γίνει περισ­σό­τε­ρο εξει­δι­κευ­μέ­νη, εμπει­ρι­κή και διε­πι­στη­μο­νι­κή. Συνο­μι­λεί με την Ψυχο­λο­γία, την Οικο­νο­μία, την Ανθρω­πο­λο­γία, την Πολι­τι­κή Επι­στή­μη, την Εκπαί­δευ­ση, την Επι­κοι­νω­νία, την Πλη­ρο­φο­ρι­κή και πλέ­ον με την επι­στή­μη των δεδο­μέ­νων και την Τεχνη­τή Νοημοσύνη.

Το γεγο­νός μάλι­στα ότι η International Sociological Association οργα­νώ­νει σήμε­ρα διε­θνή επι­στη­μο­νι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα γύρω από ζητή­μα­τα όπως «AI and Society: Ethics, Creativity and Power in the Digital Age» δεί­χνει ότι η κοι­νω­νιο­λο­γι­κή έρευ­να δεν απο­σύ­ρε­ται από τα νέα προ­βλή­μα­τα· μετα­κι­νεί­ται προς αυτά.

Η Κοι­νω­νιο­λο­γία, επο­μέ­νως, δεν βρί­σκε­ται μπρο­στά στο τέλος της.

Βρί­σκε­ται μπρο­στά σε ένα και­νούρ­γιο αντι­κεί­με­νο: την κοι­νω­νία που γεν­νιέ­ται.

Και ίσως εδώ βρί­σκε­ται η μεγα­λύ­τε­ρη πρό­κλη­σή της. Οι Μαρξ, Ντυρ­κέμ και Βέμπερ προ­σπά­θη­σαν να κατα­νο­ή­σουν τον κόσμο που δημιουρ­γού­σε η βιο­μη­χα­νι­κή επο­χή. Οι κοι­νω­νιο­λό­γοι του 21ου αιώ­να καλού­νται να κατα­νο­ή­σουν έναν κόσμο στον οποίο η ανθρώ­πι­νη δρά­ση συνυ­πάρ­χει πλέ­ον με αλγο­ρίθ­μους, ψηφια­κές πλατ­φόρ­μες και μηχα­νές που παρά­γουν γνώση.

Το μεγά­λο ερώ­τη­μα δεν είναι μόνο τι μπο­ρεί να κάνει η Τεχνη­τή Νοη­μο­σύ­νη.

Είναι τι θα κάνει η Τεχνη­τή Νοη­μο­σύ­νη στις ανθρώ­πι­νες σχέ­σεις, στην εργα­σία, στην εκπαί­δευ­ση, στην εξου­σία, στις ανι­σό­τη­τες και τελι­κά στον τρό­πο με τον οποίο αντι­λαμ­βα­νό­μα­στε τον ίδιο μας τον εαυ­τό.

Και όταν θέτου­με αυτό το ερώ­τη­μα, έχου­με ήδη περά­σει από την τεχνο­λο­γία στην Κοινωνιολογία.

Ίσως, λοι­πόν, η σωστό­τε­ρη δια­τύ­πω­ση δεν είναι ότι «η Κοι­νω­νιο­λο­γία βρί­σκε­ται σε υποχώρηση».

Είναι ότι η κοι­νω­νία αλλά­ζει τόσο γρή­γο­ρα, ώστε η Κοι­νω­νιο­λο­γία καλεί­ται ξανά να κάνει αυτό για το οποίο γεν­νή­θη­κε: να κατα­νο­ή­σει έναν κόσμο που μετα­μορ­φώ­νε­ται πριν ακό­μη προ­λά­βου­με να τον καταλάβουμε.

 

Βιβλιο­γρα­φία

Bauman, Z. (2000). Liquid Modernity. Polity Press.

Bourdieu, P. (1984). Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste. Harvard University Press.

Castells, M. (2010). The Rise of the Network Society (2^nd ed.). Wiley-Blackwell.

Durkheim, E. (1951). Suicide: A Study in Sociology. Free Press. (Original work published 1897)

Giddens, A. (1984). The Constitution of Society: Outline of the Theory of Structuration. University of California Press.

Goffman, E. (1959). The Presentation of Self in Everyday Life. Doubleday.

Green, A. (2024). Artificial intelligence and the changing demand for skills in the labour market. OECD Artificial Intelligence Papers, No. 14. OECD Publishing.

International Sociological Association. (2026). RC09 Social Transformations and Sociology of Development.

International Sociological Association. (2026). WG10 Digital Sociology.

Marx, K. (1976). Capital: A Critique of Political Economy, Volume 1. Penguin Books. (Original work published 1867)

Mills, C. W. (1959). The Sociological Imagination. Oxford University Press.

OECD. (2024). Using AI in the workplace: Opportunities, risks and policy responses. OECD Artificial Intelligence Papers, No. 11. OECD Publishing.

OECD. (2024). What impact has AI had on wage inequality? OECD Publishing.

Weber, M. (1978). Economy and Society: An Outline of Interpretive Sociology. University of California Press.

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook:  Η Κοι­νω­νιο­λο­γία σήμε­ρα  Sociology today