ΑΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΡΕΝΤΗΣ: Από τους λαχανόκηπους στη πολεοδομική εξέλιξη

του Χαρά­λα­μπου Στέρτσου

ΜΕΡΟΣ  Γ

Από τον Ελαιώνα στους λαχανόκηπους – Η αγροτική ταυτότητα του Ρέντη

Κατά την προ­ε­πα­να­στα­τι­κή περί­ο­δο και έως τα μέσα του 19ου αιώ­να, ο Άγιος Ιωάν­νης Ρέντης δια­τη­ρού­σε έναν καθα­ρά αγρο­τι­κό χαρα­κτή­ρα. Η γη του αξιο­ποιού­ταν για καλ­λιέρ­γειες κυρί­ως κηπευ­τι­κών, εκτει­νό­με­νη ανά­με­σα σε έλη και στα­θε­ρά χωρά­φια. Ο διά­ση­μος Ελαιώ­νας της Αττι­κής απλω­νό­ταν από την Κηφι­σιά μέχρι την παρα­λία του Φαλή­ρου, κι ένα μεγά­λο μέρος του ανή­κε στην περιο­χή του Ρέντη.

Τα μονα­χι­κά εξωκ­κλή­σια, οι επο­χι­κές κατοι­κί­ες καλ­λιερ­γη­τών και οι αγρο­τι­κές εγκα­τα­στά­σεις κυριαρ­χού­σαν στο τοπίο. Δεν υπήρ­χαν οργα­νω­μέ­νοι οικι­σμοί, αλλά αγρο­τό­σπι­τα με ανθρώ­πους που ασχο­λού­νταν με την κτη­νο­τρο­φία, την καλ­λιέρ­γεια και τη συλ­λο­γή. Εδώ παρά­γο­νταν οι βασι­κές πρώ­τες ύλες της πρω­τεύ­ου­σας: λάδι, σύκα, χόρ­τα και κρασί.

Ο Ελαιώ­νας παρέ­μει­νε ζωντα­νός μέχρι τη δεκα­ε­τία του ’50, αν και υπέ­στη ζημιές από αλλε­πάλ­λη­λους πολέ­μους. Ακό­μη και σήμε­ρα σώζο­νται υπε­ραιω­νό­βια ελαιό­δε­ντρα, ως ζωντα­νά μνη­μεία του παρελ­θό­ντος. Η παρα­δο­σια­κή γεωρ­γι­κή εικό­να του Ρέντη αλλοιώ­θη­κε στα­δια­κά από τη βιο­μη­χα­νι­κή επέ­κτα­ση και την αστι­κο­ποί­η­ση, αλλά δεν χάθη­κε τελεί­ως η μνή­μη αυτής της γης – μιας γης που κάπο­τε τρο­φο­δο­τού­σε την Αθή­να με τα πιο βασι­κά και ταυ­τό­χρο­να πολύ­τι­μα αγα­θά της.

 Προσφυγικοί συνοικισμοί και Συνοικίες Δομής Στέγασης

Ο Άγιος Ιωάν­νης Ρέντης δέχθη­κε προ­σφυ­γι­κούς πλη­θυ­σμούς μετά τη Μικρα­σια­τι­κή Κατα­στρο­φή. Οι πρώ­τοι συνοι­κι­σμοί που δημιουρ­γή­θη­καν ήταν: ο συνοι­κι­σμός της πλα­τεί­ας Αγί­ου Ιωάν­νη, ο συνοι­κι­σμός Στα­μα­τά­κη και ο συνοι­κι­σμός Απόλ­λω­να.

Στην πλα­τεία Αγί­ου Ιωάν­νη, το κρά­τος κατα­σκεύ­α­σε τις γνω­στές διώ­ρο­φες «προ­σφυ­γι­κές πολυ­κα­τοι­κί­ες» (1934–1939), με λιτό­τη­τα, λει­τουρ­γι­κό­τη­τα και αίσθη­ση συλ­λο­γι­κό­τη­τας. Οι πρό­σφυ­γες, παρά τον περιο­ρι­σμέ­νο χώρο, οικειο­ποι­ή­θη­καν τα κτί­σμα­τα, μετα­τρέ­πο­ντας τα κοι­νά πλυ­στα­ριά και τις αυλές σε κοι­τί­δες καθημερινότητας.

Στον Απόλ­λω­να, οι ίδιοι οι πρό­σφυ­γες έκτι­σαν τα σπί­τια τους σε παρα­χω­ρη­θέ­ντα οικό­πε­δα. Τα κατα­λύ­μα­τα ήταν αρχι­κά πολύ μικρά, μα προ­σαρ­μό­στη­καν και επε­κτά­θη­καν στο χρό­νο. Παρά τη φτώ­χεια, δημιούρ­γη­σαν ζωντα­νές γει­το­νιές με μνή­μες Μικράς Ασίας.

Ο συνοι­κι­σμός Στα­μα­τά­κη δημιουρ­γή­θη­κε πάνω σε απαλ­λο­τριω­μέ­νο κτή­μα. Οι ισό­γειοι οικί­σκοι με κερα­μί­δια, οι κοι­νές στέρ­νες και τα φοι­νι­κό­δε­ντρα, δια­μόρ­φω­σαν ένα οργα­νω­μέ­νο περι­βάλ­λον με κοι­νο­τι­κή συνο­χή. Η ύπαρ­ξη κοι­νο­τάρ­χη (Βιτα­τζά­κης) δεί­χνει την κοι­νω­νι­κή συγκρό­τη­ση και το αίσθη­μα ανε­ξαρ­τη­σί­ας των κατοίκων.

Οι συνοι­κι­σμοί συν­δέ­θη­καν και με πολι­τι­στι­κές δρά­σεις. Ίδρυ­σαν συλ­λό­γους (Απόλ­λω­να, Στα­μα­τά­κη), οργά­νω­σαν εκδη­λώ­σεις και κρά­τη­σαν ζωντα­νή τη συλ­λο­γι­κή μνή­μη του ξερι­ζω­μού και της δημιουργίας.

Η μετατροπή σε βιομηχανική ζώνη – Ανάπτυξη και συγκρούσεις

Από τη δεκα­ε­τία του ’50 και κυρί­ως επί δικτα­το­ρί­ας, ο Ρέντης άρχι­σε να χάνει τον αγρο­τι­κό του χαρα­κτή­ρα. Η θέση του ανά­με­σα σε Αθή­να και Πει­ραιά, η γειτ­νί­α­ση με τον Κηφι­σό, οι σιδη­ρο­δρο­μι­κές γραμ­μές και η Εθνι­κή Οδός, καθι­στού­σαν την περιο­χή ιδα­νι­κή για εγκα­τά­στα­ση βιομηχανιών.

Οι πρώ­τες βιο­μη­χα­νι­κές ζώνες χαρ­το­γρα­φή­θη­καν από το 1935, αλλά η ουσια­στι­κή εκβιο­μη­χά­νι­ση ξεκί­νη­σε τη δεκα­ε­τία του ’60. Οι εγκα­τα­στά­σεις ΦΟΥΛΓΚΟΡ, ΡΟΛ-ΟΜΟ, τα ψυγεία ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ, οι απο­θή­κες του ΟΤΕ, η Λαχα­να­γο­ρά (1959) και οι εγκα­τα­στά­σεις του Ολυ­μπια­κού κατέ­λα­βαν τερά­στιες εκτάσεις.

Η περιο­χή μετα­τρά­πη­κε σε κόμ­βο απο­θή­κευ­σης, εμπο­ρί­ας και μετα­φο­ράς. Το δυτι­κό της τμή­μα έγι­νε εστία μικρο­βιο­μη­χα­νιών και συνερ­γεί­ων. Το ανα­το­λι­κό φιλο­ξέ­νη­σε την Κεντρι­κή Λαχα­να­γο­ρά και τις αθλη­τι­κές εγκα­τα­στά­σεις. Η λαχα­νο­πα­ρα­γω­γή στα­μά­τη­σε. Τα βου­στά­σια εξα­φα­νί­στη­καν. Η ζωή μετα­κι­νή­θη­κε αλλού.

Ωστό­σο, οι κάτοι­κοι πλή­ρω­σαν το τίμη­μα: θόρυ­βος, μόλυν­ση, μεί­ω­ση πρα­σί­νου, κοι­νω­νι­κή απο­σά­θρω­ση. Ο Ρέντης κατέ­στη ένα από τα πιο αραιο­κα­τοι­κη­μέ­να προ­ά­στια, με ισχυ­ρή εμπο­ρι­κή και βιο­μη­χα­νι­κή φυσιο­γνω­μία αλλά αδύ­να­μο κοι­νω­νι­κό ιστό.

Η Πολεοδομική εξέλιξη και η σύσταση της Κοινότητας (1925–1950)

Το 1925, με βασι­λι­κό διά­ταγ­μα (ΦΕΚ 48/Α΄/16.2.1925), ιδρύ­ε­ται η Κοι­νό­τη­τα Αγί­ου Ιωάν­νη Ρέντη, απο­σπα­σμέ­νη από τους Δήμους Αθη­νών και Πει­ραιώς. Η αυτο­νό­μη­ση αυτή απα­ντού­σε στην ανά­γκη οργά­νω­σης μιας περιο­χής που δεν εξυ­πη­ρε­τού­νταν επαρ­κώς από τις γει­το­νι­κές πόλεις. Οι δρό­μοι ήταν εγκα­τα­λειμ­μέ­νοι, η ύδρευ­ση και η απο­χέ­τευ­ση ανύπαρκτες.

Το 1935 καταρ­τί­στη­κε το πρώ­το Σχέ­διο Πόλε­ως, με τετρά­γω­να και πλα­τεί­ες, ενσω­μα­τώ­νο­ντας τις συνοι­κί­ες του Αγί­ου Ιωάν­νη και του Απόλ­λω­να. Η ανοι­κο­δό­μη­ση όμως καθυ­στέ­ρη­σε, καθώς η περιο­χή δια­τη­ρού­σε ακό­μα έντο­νο αγρο­τι­κό χαρακτήρα.

Τα πρώ­τα πολε­ο­δο­μι­κά ίχνη οδή­γη­σαν, ωστό­σο, στη στα­δια­κή δια­μόρ­φω­ση αστι­κής ταυ­τό­τη­τας. Από το 1930 κι έπει­τα, καθο­ρί­στη­καν περιο­χές ως βιο­μη­χα­νι­κές ζώνες, ιδί­ως κατά μήκος της οδού Πει­ραιώς και κοντά στις σιδη­ρο­δρο­μι­κές γραμμές.

Αυτή η περί­ο­δος (1925–1950) ήταν το πέρα­σμα του Ρέντη από την ύπαι­θρο στην οργα­νω­μέ­νη πόλη – με τα πρώ­τα της σχέ­δια, τις πρώ­τες της προ­σφυ­γι­κές δομές και τα πρώ­τα της εργοστάσια.

📚 Βιβλιογραφία

• Ανα­λυ­τή, Β. (2007). Πολε­ο­δο­μι­κή εξέ­λι­ξη και κοι­νω­νι­κή κατοι­κία στον Άγιο Ιωάν­νη Ρέντη. Δήμος Αγί­ου Ιωάν­νη Ρέντη.

• Καπε­τα­νά­κης, Γ., Μιχα­λο­πού­λου, Ε., Σιγά­λα, Μ., & Τζα­να­κά­κη, Μ. (2005). Άγιος Ιωάν­νης Ρέντη: Η ιστο­ρι­κή και η πολε­ο­δο­μι­κή του εξέ­λι­ξη. Δήμος Αγί­ου Ιωάν­νη Ρέντη.

• ΕΣΥΕ (Εθνι­κή Στα­τι­στι­κή Υπη­ρε­σία Ελλά­δος). (1928, 1940, 1951, 1961, 1971, 1981, 1991, 2001). Απο­γρα­φές Πλη­θυ­σμού και Κατοι­κιών.

• ΦΕΚ 48/Α’/16.02.1925. Περί ιδρύ­σε­ως της Κοι­νό­τη­τος Αγί­ου Ιωάν­νη Ρέντη.

• Χάρ­της Ελευ­θε­ρου­δά­κη – Μπαρτ (1912).

• Λεύ­κω­μα Πει­ραιώς (1958). Ιστο­ρι­κό και πλη­ρο­φο­ρια­κό υλι­κό για τον Πει­ραιά και τις συνοι­κί­ες του. Πει­ραιάς.

• ΚΕΔΚΕ (1964). Λεξι­κό των Δήμων και Κοι­νο­τή­των της Ελλά­δος: Τόμος Α΄, Αττι­κή. Αθή­να.

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook: Νίκαια — Αγί­ου Ιωάν­νη Ρέντη σήμερα

- Δια­φή­μι­ση -

- Δια­φή­μι­ση -