- Διαφήμιση -

Έτσι θα αναστηθούν τα Προσφυγικά της Λεωφόρου Αλεξάνδρας

Τα Προσφυγικά της Λεωφόρου Αλεξάνδρας ετοιμάζονται να ζήσουν μια δεύτερη ζωή - Δείτε πώς θα γίνουν μετά την ανάπλασή τους - Ποια είναι η ιστορία τους.

Στέ­κουν εκεί επί δεκα­ε­τί­ες ως ιστο­ρι­κά τεκ­μή­ρια μιας άλλης επο­χής. Υπέ­στη­σαν τη φθο­ρά του χρό­νου αν και χάρις στην στέ­ρεη κατα­σκευή τους δεν μετα­τρά­πη­καν ποτέ σε ερείπια.

Και τώρα ετοι­μά­ζο­νται να ζήσουν μια δεύ­τε­ρη ζωή με ένα σχέ­διο ανά­πλα­σης που θα τους δώσει ακρι­βώς την αρχι­κή τους όψη. Τα Προ­σφυ­γι­κά της Λεω­φό­ρου Αλε­ξάν­δρας, από αυτήν την άπο­ψη, δεν απο­τε­λούν μόνο ένα από τα πιο εμβλη­μα­τι­κά τοπό­ση­μα της Αθή­νας. Συνι­στούν και ένα θαύ­μα αντο­χής στον χρόνο.

Το Αθη­ναϊ­κό-Μακε­δο­νι­κό Πρα­κτο­ρείο Ειδή­σε­ων επι­σκέ­φτη­κε τα Προ­σφυ­γι­κά κατα­γρά­φο­ντας το παρελ­θόν, το παρόν και το μέλ­λον της ιστο­ρι­κής αυτής γωνιάς της Αθήνας.

Ο αρχι­τέ­κτο­νας Δημή­τρης Ευτα­ξιό­που­λος είναι γέν­νη­μα θρέμ­μα των Προ­σφυ­γι­κών. Γεν­νή­θη­κε το 1955 στο σπί­τι που σήμε­ρα χρη­σι­μο­ποιεί ως γρα­φείο και κατοι­κία. Η για­γιά του Δημή­τρη Ευτα­ξιό­που­λου, πρό­σφυ­γας από τον Πόντο, ήταν μία από τους τυχε­ρούς που κλη­ρώ­θη­καν για αγο­ρά­σουν το δια­μέ­ρι­σμα από το κρά­τος με ευνοϊ­κούς όρους. «Ήταν μια ιδιαί­τε­ρη κοι­νό­τη­τα τα χρό­νια εκεί­να. Κατ’ αρχάς υπήρ­χε πάρα πολύς κόσμος. Φαντα­στεί­τε 228 δια­με­ρί­σμα­τα με τέσ­σε­ρα άτο­μα το καθένα».

Οι οκτώ πολυ­κα­τοι­κί­ες κατα­σκευά­στη­καν σε δυο φάσεις, από το 1933 έως το 1936. Οι δυο μπρο­στι­νές πολυ­κα­τοι­κί­ες επί της Λεω­φό­ρου Αλε­ξάν­δρας απο­τε­λού­νται από 24 δια­με­ρί­σμα­τα, οι υπό­λοι­πες 6 από 30, ενώ κάθε πολυ­κα­τοι­κία από αυτές τις 6 έχει 5 ανε­ξάρ­τη­τες εισό­δους. Ήταν ένα πολύ­βουο μελίσ­σι που συνέ­χι­σε να ζει ως τέτοιο μέχρι τα τέλη της δεκα­ε­τί­ας του 1990. Αλλά ήταν τότε που η κυβέρ­νη­ση της επο­χής «ανα­κοί­νω­σε εν αιθρία», όπως λέει ο Δημή­τρης Ευτα­ξιό­που­λος, ότι τα Προ­σφυ­γι­κά θα κατε­δα­φι­στούν για να μετα­τρα­πεί το οικό­πε­δο των σχε­δόν 14,5 στρεμ­μά­των σε πάρ­κο αναψυχής.

Η ανα­κοί­νω­ση εκεί­νη είχε δυο επι­πτώ­σεις. Η μία ήταν να κινη­το­ποι­η­θούν οι κάτοι­κοι που δεν μπο­ρού­σαν να φαντα­στούν τη ζωή τους μακριά από τα Προ­σφυ­γι­κά. Η άλλη όμως ήταν ο μαρα­σμός. Οι ιδιο­κτή­τες που αρνού­νταν πει­σμα­τι­κά ως το τέλος να που­λή­σουν ήταν 51. Στο μετα­ξύ όμως οι πολυ­κα­τοι­κί­ες είχε αρχί­σει να κυριαρ­χεί η εικό­να της εγκα­τά­λει­ψης ή του­λά­χι­στον μιας δια­φο­ρε­τι­κής ζωής αφού ήδη από τις αρχές του 2000 τα σπί­τια που είχε απο­κτή­σει το κρά­τος άρχι­σαν να κατα­λαμ­βά­νο­νται αρχι­κά από αντιε­ξου­σια­στές και στη συνέ­χεια από πρό­σφυ­γες και μετανάστες.

Αυτό σημαί­νει πως η ζωή στα Προ­σφυ­γι­κά έχει το δικό της σύστη­μα κανό­νων. Το αντι­λαμ­βά­νε­ται κανείς από την πρώ­τη στιγ­μή που θα περι­πλα­νη­θεί στους χώρους. Το πιθα­νό­τε­ρο είναι πως θα τον πλη­σιά­σει κάποιος εκπρό­σω­πος της «Συνέ­λευ­σης Κατει­λημ­μέ­νων Προ­σφυ­γι­κών» για να πλη­ρο­φο­ρη­θεί τον λόγο της επί­σκε­ψής του. Η Συνέ­λευ­ση Κατει­λημ­μέ­νων Προ­σφυ­γι­κών, ή ΣΥΚΑΠΡΟ όπως είναι γνω­στή στην κοι­νό­τη­τα των Προ­σφυ­γι­κών, είναι το απο­τέ­λε­σμα της «αυτο­ορ­γά­νω­σης» των καταληψιών.

Με τα δικά τους λόγια, «η κυβέρ­νη­ση ΣΥΡΙΖΑ σε συνερ­γα­σία με θεσμι­κούς φορείς και κρα­τι­κούς μηχα­νι­σμούς έχει απο­φα­σί­σει να προ­χω­ρή­σει σε παρέμ­βα­ση ανά­πλα­σης της γει­το­νιάς μας, απει­λώ­ντας ευθέ­ως την παρα­μο­νή των κατοί­κων-κατα­λη­ψιών, που απο­τε­λούν το μεγα­λύ­τε­ρο μέρος της γειτονιάς».

Σύμ­φω­να με το σχέ­διο της Ανά­πλα­ση Αθή­νας ΑΕ, τα δια­με­ρί­σμα­τα θα δια­τε­θούν για κοι­νω­νι­κή κατοι­κία, (δικαιού­χους επι­δό­τη­σης ενοι­κί­ου, πρό­σφυ­γες, φοι­τη­τές αρι­στού­χους, διδα­κτο­ρι­κούς κτλ), για τους συνο­δούς των ασθε­νών του Αγί­ου Σάβ­βα και για χώρους μου­σεί­ου της Μικρα­σια­τι­κής μνή­μης. «Προ­βλέ­πε­ται η κατα­γρα­φή όλων όσοι δια­μέ­νουν χωρίς τίτλους και η έντα­ξή τους σε ένα πρό­γραμ­μα κοι­νω­νι­κής κατοι­κί­ας. Η προ­ϋ­πό­θε­ση είναι να καλύ­πτουν τα απαι­τού­με­να κρι­τή­ρια» επι­ση­μαί­νει ο διευ­θύ­νων σύμ­βου­λος της Ανά­πλα­ση Νίκος Μπελαβίλας.

Το έργο δεν θα ολο­κλη­ρω­θεί παρά σε μία τριε­τία. «Επι­χει­ρη­σια­κά δεν είναι καθό­λου απλό. Δεν έχει ξανα­γί­νει στο παρελ­θόν, αλλά πιστεύω ότι θα τα κατα­φέ­ρου­με» σημειώ­νει ο ίδιος.

Τα πρώτα χρόνια της κοινότητας

Τα Προ­σφυ­γι­κά της Λεω­φό­ρου Αλε­ξάν­δρας, ως ένα από τα πιο εμβλη­μα­τι­κά τοπό­ση­μα της Αθή­νας, συνι­στούν και ένα θαύ­μα αντο­χής στον χρόνο.

Θα αρκού­σε ίσως ένα και μόνο στοι­χείο για να εξη­γή­σει αυτήν την αντο­χή των Προ­σγυ­γι­κών. Στις τέσ­σε­ρις ώρες που, στο πλαί­σιο του αρχι­τε­κτο­νι­κού θεσμού Open House, άνοι­ξε το σπί­τι του στα Προ­σφυ­γι­κά ο αρχι­τέ­κτο­νας Δημή­τρης Ευτα­ξιό­που­λος, πέρα­σαν το κατώ­φλι του περισ­σό­τε­ροι από 450 Αθη­ναί­οι, ενώ η δυνα­τή βρο­χή της προη­γού­με­νης ημέ­ρας δεν εμπό­δι­σε άλλους 250 να του χτυ­πή­σουν το κου­δού­νι. «Κάθο­νταν στην ουρά υπο­μο­νε­τι­κά» λέει καθώς μας υπο­δέ­χε­ται. «Είχαν πραγ­μα­τι­κή περιέργεια».

Ο ίδιος είναι γέν­νη­μα θρέμ­μα των Προ­σφυ­γι­κών. Γεν­νή­θη­κε το 1955 στο σπί­τι που σήμε­ρα χρη­σι­μο­ποιεί ως γρα­φείο και κατοι­κία και αν εξαι­ρέ­σει κανείς τα χρό­νια των σπου­δών του στη Θεσ­σα­λο­νί­κη και λίγα από τα χρό­νια της εφη­βεί­ας του όπου η τετρα­με­λής οικο­γέ­νειά του μετα­κό­μι­σε σε ένα μεγα­λύ­τε­ρο σπί­τι λίγες δεκά­δες μέτρα πιο μακριά, από τα Προ­σφυ­γι­κά δεν έφυ­γε ποτέ. «Ήταν λίγο δύσκο­λο να χωρέ­σου­με στα 55 τετρα­γω­νι­κά μέτρα που ήταν κάθε δια­μέ­ρι­σμα» εξηγεί.

Τα Προ­σφυ­γι­κά απο­τε­λού­νται από 228 τέτοια δια­με­ρί­σμα­τα. Οι οκτώ πολυ­κα­τοι­κί­ες κατα­σκευά­στη­καν σε δυο φάσεις, από το 1933 έως το 1936. Οι πρώ­τες τέσ­σε­ρις πολυ­κα­τοι­κί­ες φέρουν την υπο­γρα­φή του πολι­τι­κού μηχα­νι­κού Δημή­τρη Κυρια­κού και βαφτί­στη­καν με τα πρώ­τα τέσ­σε­ρα γράμ­μα­τα της αλφα­βή­του: Α, Β, Γ, Δ. Την κατα­σκευή των υπό­λοι­πων τεσ­σά­ρων (Ε,Ζ,Η,Θ) ανέ­λα­βε ο αρχι­τέ­κτων μηχα­νι­κός Κίμων Λάσκα­ρης. Οι δυο μπρο­στι­νές πολυ­κα­τοι­κί­ες επί της Λεω­φό­ρου Αλε­ξάν­δρας απο­τε­λού­νται από 24 δια­με­ρί­σμα­τα, οι υπό­λοι­πες 6 από 30, ενώ κάθε πολυ­κα­τοι­κία από αυτές τις 6 έχει 5 ανε­ξάρ­τη­τες εισόδους.

Η για­γιά του Δημή­τρη Ευτα­ξιό­που­λου, πρό­σφυ­γας από τον Πόντο, ήταν μία από τους τυχε­ρούς που κλη­ρώ­θη­καν για αγο­ρά­σουν το δια­μέ­ρι­σμα από το κρά­τος με ευνοϊ­κούς όρους. «Ήταν μια ιδιαί­τε­ρη κοι­νό­τη­τα τα χρό­νια εκεί­να. Κατ’ αρχάς υπήρ­χε πάρα πολύς κόσμος. Φαντα­στεί­τε 228 δια­με­ρί­σμα­τα με τέσ­σε­ρα άτο­μα το καθέ­να. Οι εικό­νες που έχω από τα παι­δι­κά μου χρό­νια είναι συχνές επι­σκέ­ψεις από σπί­τι σε σπί­τι, ανταλ­λα­γές φαγη­τών, πολύ παι­χνί­δι στους χωμα­τό­δρο­μους, αυτο­σχέ­δια πατίνια».

Μια ανακοίνωση «εν αιθρία»

Ήταν ένα πολύ­βουο μελίσ­σι που συνέ­χι­σε να ζει ως τέτοιο μέχρι τα τέλη της δεκα­ε­τί­ας του 1990. Αλλά ήταν τότε που η κυβέρ­νη­ση της επο­χής «ανα­κοί­νω­σε εν αιθρία», όπως λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Δημή­τρης Ευτα­ξιό­που­λος, ότι τα Προ­σφυ­γι­κά θα κατε­δα­φι­στούν για να μετα­τρα­πεί το οικό­πε­δο των σχε­δόν 14,5 στρεμ­μά­των σε πάρ­κο αναψυχής.

Η ανα­κοί­νω­ση εκεί­νη είχε δυο επι­πτώ­σεις. Η μία ήταν να κινη­το­ποι­η­θούν οι κάτοι­κοι που δεν μπο­ρού­σαν να φαντα­στούν τη ζωή τους μακριά από τα Προ­σφυ­γι­κά. Η άλλη όμως ήταν ο μαρα­σμός. «Στην πρώ­τη συνέ­λευ­ση μαζευ­τή­κα­με χίλια άτο­μα» θυμά­ται ο ίδιος. Δεν πέρα­σαν παρά λίγες ημέ­ρες για να επι­σκε­φθούν τους ιδιο­κτή­τες οι υπάλ­λη­λοι της Κτη­μα­τι­κής Εται­ρί­ας του Δημο­σί­ου και άλλες λίγες για να παρα­λά­βουν μια επι­στο­λή με την οποία καλού­νταν να που­λή­σουν τα σπί­τια τους αν ήθε­λαν να απο­φύ­γουν την ανα­γκα­στι­κή απαλ­λο­τρί­ω­ση στην τιμή της αντι­κει­με­νι­κής αξίας.

«Η πρώ­τη τιμή ήταν 25.000 ευρώ. Δεν πού­λη­σε κανέ­νας. Τελι­κά έφτα­σαν στις 50.000 όταν η τρέ­χου­σα τιμή της περιο­χής ήταν 75.000 για δια­με­ρί­σμα­τα αυτών των τετρα­γω­νι­κών» συνε­χί­ζει ο κ. Ευτα­ξιό­που­λος. Μέσα σε μια τριε­τία είχαν πει­στεί να που­λή­σουν τα σπί­τια τους 137 ιδιο­κτή­τες. Παρα­μο­νές των Ολυ­μπια­κών Αγώ­νων του 2004, η Κτη­μα­τι­κή Εται­ρία του Δημο­σί­ου παίρ­νει άλλες σαρά­ντα ιδιο­κτη­σί­ες με τη δια­δι­κα­σία της ανα­γκα­στι­κής απαλ­λο­τρί­ω­σης. Οι τέσ­σε­ρις πρώ­τες πολυ­κα­τοι­κί­ες ανή­καν πια ολο­κλη­ρω­τι­κά στο Δημό­σιο. Δικά του ήταν συνο­λι­κά τα 177 από τα 228 διαμερίσματα.

«Η μάχη των 51»

Οι ιδιο­κτή­τες που αρνού­νταν πει­σμα­τι­κά ως το τέλος να που­λή­σουν ήταν 51. «Αρχί­σα­με μια μάχη για να μην προ­χω­ρή­σει η κατε­δά­φι­ση. Ευτυ­χώς είχα­με στο πλευ­ρό μας ένα τερά­στιο κύμα συμπα­ρά­στα­σης από τα μέσα ενη­μέ­ρω­σης. Κατα­φέ­ρα­με να πεί­σου­με ότι το κρά­τος ήθε­λε να τα Προ­σφυ­γι­κά χωρίς να έχει όμως κανέ­να σαφές σχέ­διο. Έλε­γαν πάρ­κο ανα­ψυ­χής. Αλλά πώς θα ήταν αυτό το πάρ­κο ανα­ψυ­χής; Κανέ­νας δεν ήξε­ρε. Για μας ήταν φανε­ρό πως θα γκρε­μί­ζο­νταν τα Προ­σφυ­γι­κά για να ξεφυ­τρώ­σουν κάποια στιγ­μή άλλα κτί­ρια», λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Ευτα­ξιό­που­λος. Η μάχη δεν δόθη­κε μόνο επι­κοι­νω­νια­κά, δόθη­κε και στα δικα­στή­ρια. Για να κερ­δη­θεί τελι­κά χάρις, μετα­ξύ άλλων, σε δυο απο­φά­σεις του Συμ­βου­λί­ου της Επι­κρα­τεί­ας, αλλά και στην από­φα­ση του ίδιου του κρά­τους, υπό την πίε­ση των δικα­στι­κών απο­φά­σε­ων, να χαρα­κτη­ρί­σει το 2009 μνη­μεία και τις υπό­λοι­πες έξι από τις οκτώ πολυ­κα­τοι­κί­ες — οι δυο πρώ­τες είχαν χαρα­κτη­ρι­στεί μνη­μεία το 2003.

Στο μετα­ξύ όμως στις πολυ­κα­τοι­κί­ες είχε αρχί­σει να κυριαρ­χεί η εικό­να της εγκα­τά­λει­ψης ή του­λά­χι­στον μιας δια­φο­ρε­τι­κής ζωής, αφού ήδη από τις αρχές του 2000 τα σπί­τια που είχε απο­κτή­σει το κρά­τος άρχι­σαν να κατα­λαμ­βά­νο­νται αρχι­κά από αντιε­ξου­σια­στές και στη συνέ­χεια από πρό­σφυ­γες και μετα­νά­στες. Τα Προ­σφυ­γι­κά απέ­κτη­σαν μια άλλου είδους πολυ­μορ­φία. Αυτή η δια­φο­ρε­τι­κή ζωή δεν ήταν εύκο­λη στην αρχή. «Μπο­ρού­σες να δεις εδώ τους πάντες» λέει ο Δημή­τρης Ευτα­ξιό­που­λος για να προ­σθέ­σει πως τα τελευ­ταία πέντε έξι χρό­νια αυτοί οι απρό­σκλη­τοι κάτοι­κοι «έχουν αυτο­ορ­γα­νω­θεί» — κανέ­νας δεν μπο­ρεί πια να μπει αυθαί­ρε­τα σε κάποιο διαμέρισμα.

Ο Προ­σφυ­γι­κός Συνοι­κι­σμός στην Λεω­φό­ρο Αλε­ξάν­δρας EUROKINISSI

 

Τι είναι η ΣΥΚΑΠΡΟ;

Αυτό σημαί­νει πως η ζωή στα Προ­σφυ­γι­κά έχει το δικό της σύστη­μα κανό­νων. Το αντι­λαμ­βά­νε­ται κανείς από την πρώ­τη στιγ­μή που θα περι­πλα­νη­θεί στους χώρους. Το πιθα­νό­τε­ρο είναι πως θα τον πλη­σιά­σει κάποιος εκπρό­σω­πος της «Συνέ­λευ­σης Κατει­λημ­μέ­νων Προ­σφυ­γι­κών» για να πλη­ρο­φο­ρη­θεί τον λόγο της επί­σκε­ψής του. Η Συνέ­λευ­ση Κατει­λημ­μέ­νων Προ­σφυ­γι­κών, ή ΣΥΚΑΠΡΟ όπως είναι γνω­στή στην κοι­νό­τη­τα των Προ­σφυ­γι­κών, είναι το απο­τέ­λε­σμα της «αυτο­ορ­γά­νω­σης» των καταληψιών.

«Η δεκα­ε­τής δρά­ση τους», γρά­φουν οι ίδιοι σε κεί­με­νο που αναρ­τή­θη­κε σε ιστο­σε­λί­δα του αντιε­ξου­σια­στι­κού χώρου την 1η Απρι­λί­ου, «έδω­σε ζωή και αυτο­ορ­γά­νω­σε την γει­το­νιά κάνο­ντας την σήμε­ρα την μεγα­λύ­τε­ρη εδα­φι­κά και αριθ­μη­τι­κά κατά­λη­ψη-κοι­νό­τη­τα στον ελλα­δι­κό χώρο με 400–500 στα­θε­ρούς κατοί­κους και αυτο­ορ­γα­νω­μέ­νες δομές (χώρο συνε­λεύ­σε­ων, συλ­λο­γι­κή κου­ζί­να, συλ. σκί­πινκ, συλ. φούρ­νους, συλ. Internet, παι­δι­κό στέ­κι), με παρου­σία σε κοι­νω­νι­κούς-ταξι­κούς και διε­θνι­στι­κούς αγώνες».

Η τελευ­ταία συλ­λο­γι­κή δρά­ση της Συνέ­λευ­σης είναι η «ανά­πλα­ση» ενός παλιού περι­πτέ­ρου που βρί­σκε­ται δίπλα στην πρώ­τη πολυ­κα­τοι­κία επί της Λεω­φό­ρου Αλε­ξάν­δρας. Τα μέλη της οργά­νω­σης άδεια­σαν τον χώρο από εκεί­νους που έμε­ναν μέσα για να το μετα­τρέ­ψουν σε στέ­κι. Η τελευ­ταία αυτή συλ­λο­γι­κή δρά­ση μοιά­ζει να είναι και η τελευ­ταία τους προ­σπά­θεια να κατα­στή­σουν σαφή την παρου­σία της απέ­να­ντι σε αυτό που γι’ αυτούς είναι το τελευ­ταίο κόκ­κι­νο πανί: το σχέ­διο ανά­πλα­σης των Προσφυγικών.

Με τα δικά τους λόγια, και αφού μετρούν «τρία δια­φο­ρε­τι­κά κύμα­τα δια­φό­ρων μορ­φών κατα­στο­λής με ταυ­τό­χρο­νες απώ­λειες ή διαρ­ρο­ές από την γει­το­νιά (2012, 2015 & 2018)» και «μια πολύ­μη­νη πολιορ­κία και απο­τυ­χη­μέ­νη από­πει­ρα εισβο­λής στις 31/10 & 1/11/2016», «η κυβέρ­νη­ση ΣΥΡΙΖΑ σε συνερ­γα­σία με θεσμι­κούς φορείς και κρα­τι­κούς μηχα­νι­σμούς έχει απο­φα­σί­σει να προ­χω­ρή­σει σε παρέμ­βα­ση ανά­πλα­σης της γει­το­νιάς μας, απει­λώ­ντας ευθέ­ως την παρα­μο­νή των κατοί­κων-κατα­λη­ψιών, που απο­τε­λούν το μεγα­λύ­τε­ρο μέρος της γει­το­νιάς (οικο­γέ­νειες, άπο­ροι, μετα­νά­στες, πολ. πρό­σφυ­γες κ οργα­νώ­σεις, ντό­πιοι αγω­νι­στές κα)».

Απο­ψη από τα προ­σφυ­γι­κά EUROKINISSI

 

Το σχέδιο ανάπλασης και τα σημάδια των Δεκεμβριανών

Πότε όμως έγι­νε το πρώ­το βήμα για να απο­κτή­σουν και πάλι τα Προ­σφυ­γι­κά τον χαρα­κτή­ρα της κοι­νω­νι­κής κατοι­κί­ας που είχαν; Ήταν το 2011 όταν η Κτη­μα­τι­κή Εται­ρία του Δημο­σί­ου παρέ­δω­σε τα δια­με­ρί­σμα­τα στο νεο­συ­στα­θέν τότε ΤΑΙΠΕΔ προς αξιο­ποί­η­ση. Το ταμείο τα κρά­τη­σε κάποια χρό­νια για να τα παρα­δώ­σει στη συνέ­χεια στην Περι­φέ­ρεια Αττι­κής ώστε να προ­χω­ρή­σει αυτή η τελευ­ταία στην ανα­καί­νι­σή τους. Την ίδια περί­ο­δο, και με πρω­το­βου­λία του υπουρ­γού Επι­κρα­τεί­ας Αλέ­κου Φλα­μπου­ρά­ρη, συστά­θη­κε η εται­ρία Ανά­πλα­ση Αθή­νας ΑΕ, αντι­κεί­με­νο της οποί­ας ήταν να συντο­νί­σει όλους τους φορείς για να τρέ­ξει το έργο της απο­κα­τά­στα­σης των Προ­σφυ­γι­κών. Στο μετα­ξύ, τα Ελλη­νι­κά Πετρέ­λαια είχαν χρη­μα­το­δο­τή­σει την αρχι­τε­κτο­νι­κή μελέ­τη της ανά­πλα­σης των Προσφυγικών.

«Τα κτί­ρια θα γίνουν ακρι­βώς όπως ήταν» λέει η αρχι­τέ­κτων και μελε­τή­τρια του έργου Δήμη­τρα Παρα­σκευά κρα­τώ­ντας στα χέρια της τα δείγ­μα­τα από σοβά­δες που χρη­σι­μο­ποί­η­σε για να επι­τευ­χθεί η κατά το δυνα­τό­τε­ρο από­δο­ση του αρχι­κού χρώ­μα­τος. Η επό­με­νη ερώ­τη­ση ασφα­λώς είναι εάν με την απο­κα­τά­στα­ση θα εξα­φα­νι­στούν και τα σημά­δια από τις σφαί­ρες που άφη­σαν σε κάποια από τα κτί­ρια οι μάχες των Δεκεμ­βρια­νών: τα Προ­σφυ­γι­κά είχαν χτυ­πη­θεί ακό­μη και με οβί­δες από τον λόφο του Λυκα­βητ­τού. «Όχι» δια­βε­βαιώ­νει. «Θα δια­τη­ρη­θεί ένα τμή­μα τους ως τεκ­μή­ριο της πολι­τι­κής ιστο­ρί­ας της Αθή­νας. Η δική μας πρό­θε­ση αρχι­κά ήταν να δια­τη­ρη­θούν σε όλα τα κτί­ρια, τελι­κά όμως θα δια­τη­ρη­θούν στην πρώ­τη που βρί­σκε­ται επί της Λεω­φό­ρου Αλεξάνδρας».

Το έργο δεν ήταν εύκο­λο. Θα έπρε­πε να ξεπε­ρά­σει όλα εκεί­να τα γρα­φειο­κρα­τι­κά εμπό­δια για να πάρει την σχε­τι­κή έγκρι­ση από το Συμ­βού­λιο Νεώ­τε­ρων Μνη­μεί­ων. «Τα κτί­ρια αυτά είναι σε πάρα πολύ κατά­στα­ση παρά τα χρό­νια που έχουν περά­σει» επι­ση­μαί­νει η Δήμη­τρα Παρα­σκευά. «Θα χρεια­στούν πολύ μικρές επεμ­βά­σεις στα­τι­κής στή­ρι­ξης Εσω­τε­ρι­κά θα γίνει μια πολύ μικρή επέμ­βα­ση στο λου­τρό επει­δή εκεί­νη την επο­χή δεν είχε προ­βλε­φθεί ντου­ζιέ­ρα, ενώ θα καταρ­γη­θεί η μικρή απο­θή­κη που είχαν».

Στην έκθε­ση που συνο­δεύ­ει τη μελέ­τη μπο­ρεί να δια­βά­σει κανείς ότι το συγκρό­τη­μα εντάσ­σε­ται αρχι­τε­κτο­νι­κά στο μοντέρ­νο κίνη­μα και ότι κυριαρ­χεί η ορθο­λο­γι­κή κατα­σκευή, η τυπο­ποί­η­ση, το φθη­νό κόστος, η καθα­ρό­τη­τα των γραμ­μών και η λιτό­τη­τα. «Τα δια­με­ρί­σμα­τα είχαν κατα­σκευα­στεί με βάση το μίνι­μουμ της κατοι­κί­ας που για τις προ­σφυ­γι­κές κατοι­κί­ες είχαν ορι­στεί τα 40 τετρα­γω­νι­κά μέτρα» ανα­φέ­ρε­ται ακό­μη στην έκθε­ση για αυτά τα κτί­ρια που απο­τε­λούν ένα μονα­δι­κό δείγ­μα του αρχι­τε­κτο­νι­κού κινή­μα­τος Bauhaus.

«Δου­λέ­ψα­με πάρα πολύ εγώ και οι συνερ­γά­τες μου για να έχου­με το σωστό απο­τέ­λε­σμα» συνε­χί­ζει η κ. Παρα­σκευά. «Φτιά­ξα­με ακό­μη και έναν πολύ μακρύ κατά­λο­γο με τις μελέ­τες που είχαν γίνει για τα Προ­σφυ­γι­κά, πτυ­χια­κές, μετα­πτυ­χια­κές, διδα­κτο­ρι­κές». Ανά­με­σα σε αυτές είναι και αυτή που είχε εκπο­νή­σει ως φοι­τη­τής του Πολυ­τε­χνεί­ου ένας πρω­θυ­πουρ­γός, ο Αλέ­ξης Τσί­πρας. «Οι περισ­σό­τε­ρες ήταν πολύ αξιό­λο­γες μελέ­τες. Αλλά ποτέ κάποιος δεν είχε απο­τυ­πώ­σει ουσια­στι­κά τα κτί­ρια για­τί δεν ήταν εύκο­λο να μπει κάποιος μέσα και να κάνει αυτή τη δου­λειά. Ας μην ξεχνά­με ότι μιλά­με για 228 δια­με­ρί­σμα­τα και για κάπως ιδιαί­τε­ρες συνθήκες».

Πώς ήταν όμως τα Προ­σφυ­γι­κά; Ή μάλ­λον, πώς θα ξανα­γί­νει η εξω­τε­ρι­κή τους όψη; Κάθε κτί­ριο είχε στη βάση του μια περι­με­τρι­κή «φάσα» σε έντο­νο κερα­μι­δί. Το χρώ­μα των κτι­ρί­ων εξω­τε­ρι­κά ήταν έντο­νη ώχρα, οι παρα­στά­δες (κατα­κό­ρυ­φες μπορ­ντού­ρες) στην από­χρω­ση της βάσης των κτι­ρί­ων, τα ξύλι­να κου­φώ­μα­τα με τα παν­τζού­ρια τους και οι ξύλι­νες εξώ­πορ­τες των κύριων εξώ­θυ­ρων των πολυ­κα­τοι­κιών γκρι — σιέλ και τα κάγκε­λα μαύ­ρα. Στο εσω­τε­ρι­κό, οι κοι­νό­χρη­στοι χώροι ήταν κοκ­κα­λί και οι τοί­χοι των δια­με­ρι­σμά­των «ζαχα­ρί».

Τα προ­σφυ­γι­κά κτί­ρια της λεω­φό­ρου Αλε­ξάν­δρας EUROKINISSI

 

Οι χρήσεις — από μουσείο και ξενώνες ως κατοικίες

Η Δήμη­τρα Παρα­σκευά ευελ­πι­στεί ότι η οικο­δο­μι­κή άδεια θα εκδο­θεί εντός του μηνός Μαΐ­ου. Στη συνέ­χεια θα ακο­λου­θή­σει ο δια­γω­νι­σμός για τον ανά­δο­χο που θα ανα­λά­βει την ανα­κα­τα­σκευή των πολυ­κα­τοι­κιών. Για να γίνουν τι; «Τα δια­με­ρί­σμα­τα θα δια­τε­θούν για κοι­νω­νι­κή κατοι­κία, (δικαιού­χους επι­δό­τη­σης ενοι­κί­ου, πρό­σφυ­γες, φοι­τη­τές αρι­στού­χους, διδα­κτο­ρι­κούς κτλ), για τους συνο­δούς των ασθε­νών του Αγί­ου Σάβ­βα και για χώρους μου­σεί­ου της Μικρα­σια­τι­κής μνή­μης» λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ από την Ανά­πλα­ση Αθή­νας ΑΕ η μηχα­νι­κός Κατε­ρί­να Χριστοφοράκη.

«Τα δια­μέ­νο­ντα ήδη άτο­μα στις κατοι­κί­ες, αν και εφό­σον έχουν πρό­βλη­μα στέ­γα­σης, θα κλη­θούν να κατα­γρα­φούν και να εντα­χθούν σε προ­γράμ­μα­τα κατοι­κί­ας. Τα δια­με­ρί­σμα­τα που προ­ο­ρί­ζο­νται για τη φιλο­ξε­νία συγ­γε­νών του Αγ. Σάβ­βα θα τα δια­χει­ρι­στού­με σε συνερ­γα­σία με το Νοσο­κο­μείο, το οποίο άλλω­στε εκπρο­σω­πεί­ται και στο ΔΣ της Ανά­πλα­σης Αθή­νας ΑΕ δια του προ­έ­δρου του. Το ανα­φε­ρό­με­νο ως Μου­σείο Μικρα­σια­τι­κής μνή­μης θα είναι ουσια­στι­κά χώρος ανά­δει­ξης της ιστο­ρί­ας των Προ­σφυ­γι­κών που θα παρέ­χει τη δυνα­τό­τη­τα στον επι­σκέ­πτη να περ­πα­τή­σει στο εσω­τε­ρι­κό των Πολυ­κα­τοι­κιών ως έχουν» προσθέτει.

Επι­στρο­φή στα «δια­μέ­νο­ντα ήδη άτο­μα»: «Παράλ­λη­λα και εχθρι­κά με τους δικούς μας αγώ­νες κινού­νται και οι κρα­τι­κοί και κομ­μα­τι­κοί μηχα­νι­σμοί, οι οποί­οι, λογι­κά θορυ­βη­μέ­νοι, κατα­θέ­τουν τα νέα τους σχέ­δια για την άλω­ση και την λεη­λα­σία της γει­το­νιάς. Όπως όλα δεί­χνουν το νέο χτύ­πη­μα που έχει ήδη μπει σε εφαρ­μο­γή, πρό­κει­ται να είναι και το πιο σοβα­ρό» γρά­φουν στο κεί­με­νό τους. «Εντός αυτών των συν­θη­κών εργα­ζό­μα­στε για την δια­δι­κα­σία ανοίγ­μα­τος και καλέ­σμα­τος αλλη­λεγ­γύ­ης, για την περε­ταί­ρω ενί­σχυ­ση των Προ­σφυ­γι­κών και την ετοι­μό­τη­τα για την υπε­ρά­σπι­ση των εδα­φών και των σπι­τιών μας απέ­να­ντι στην κατα­στο­λή. Με βάση το πλαί­σιο αυτό ζητά­με την πολι­τι­κή, έμψυ­χη και υλι­κή στή­ρι­ξη του κόσμου του αγώ­να, των οργα­νω­μέ­νων σχη­μα­τι­σμών και κάθε συντρόφισσας/ου, με σκο­πό την συγκρό­τη­ση ενός μετώ­που αντί­στα­σης και αγώ­να, για την υπε­ρά­σπι­ση του απε­λευ­θε­ρω­μέ­νου εδά­φους της κατει­λημ­μέ­νης γει­το­νιάς των Προ­σφυ­γι­κών Λ. Αλε­ξάν­δρας και της πολι­τι­κής, οργα­νι­κής και λει­τουρ­γι­κής της αυτο­νο­μί­ας, απέ­να­ντι στην κρα­τι­κή κατα­στο­λή και λεηλασία».

Ηχεί κάπως παρά­ξε­νο αυτό το «απε­λευ­θε­ρω­μέ­νο έδα­φος» να βρί­σκε­ται ανά­με­σα στις δυο βασι­κές οντό­τη­τες επι­βο­λής της νομι­μό­τη­τας ενός κρά­τους: τη Δικαιο­σύ­νη από τη μία πλευ­ρά με το επι­βλη­τι­κό κτί­ριο του Αρεί­ου Πάγου και την Ασφά­λεια από την άλλη με το τερα­τώ­δες κτί­ριο της ΓΑΔΑ. Θα εντα­χθεί πράγ­μα­τι τελι­κά στην κοι­νω­νι­κό ιστό της πόλης ή θα παρα­μεί­νει «απε­λευ­θε­ρω­μέ­νο» όπως προ­δια­θέ­τει το πολε­μι­κό κλί­μα της ανα­κοί­νω­σης; «Προ­βλέ­πε­ται η στέ­γα­ση όλων των αστέ­γων» απα­ντά ο Νίκος Μπε­λα­βί­λας, καθη­γη­τής Αρχι­τε­κτο­νι­κής και Διευ­θύ­νων Σύμ­βου­λος της Ανά­πλα­ση Αθή­νας ΑΕ Σύμ­φω­να με τον ίδιο, μία ή δυο πολυ­κα­τοι­κί­ες θα χρη­σι­μο­ποι­η­θούν ως ξενώ­νες για τους συγ­γε­νείς των ασθε­νών του Αγί­ου Σάβ­βα και τα υπό­λοι­πα, εκτός από τις 51 ιδιο­κτη­σί­ες και το μου­σείο, ως κοι­νω­νι­κή κατοικία.

«Κοι­νω­νι­κή κατοι­κία σημαί­νει ότι θα μεί­νουν ευά­λω­τες ομά­δες, όπως άστε­γοι, μονο­γο­νεϊ­κές οικο­γέ­νειες, σε ένα μικρό­τε­ρο ποσο­στό μετα­νά­στες» εξη­γεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο ίδιος. «Στο πλαί­σιο αυτό προ­βλέ­πε­ται η κατα­γρα­φή όλων όσοι δια­μέ­νουν χωρίς τίτλους και η έντα­ξή τους σε ένα πρό­γραμ­μα κοι­νω­νι­κής κατοι­κί­ας. Η προ­ϋ­πό­θε­ση είναι να καλύ­πτουν τα απαι­τού­με­να κρι­τή­ρια. Μιλά­με πάντα για δημό­σια περιου­σία και όπως γνω­ρί­ζε­τε στο δημό­σιο δεν υπάρ­χει η έννοια της χρη­σι­κτη­σί­ας» συμπλη­ρώ­νει. Στις προ­θέ­σεις της Ανά­πλα­ση είναι να κλη­θούν σε συνέ­λευ­ση όλοι όσοι δια­μέ­νουν υπό άλλες ιδιό­τη­τες στα Προ­σφυ­γι­κά. «Θα υπάρ­ξει μια τακτι­κή δια­δι­κα­σία κανο­νι­κού δια­λό­γου και επι­κοι­νω­νί­ας» προ­σθέ­τει ο κ. Μπε­λα­βί­λας. «Όποιος έχει ανά­γκη στέ­γης θα εντα­χθεί στο πρό­γραμ­μα, όπως συμ­βαί­νει σε ολό­κλη­ρο τον κόσμο. Η μακρά παρα­μο­νή δεν συνι­στά δικαί­ω­μα. Αντί­θε­τα είναι ανά­γκη να μεί­νει εκεί η μάνα με το παι­δί. Αυτός που θα θελή­σει να μεί­νει εκεί χωρίς προ­ϋ­πο­θέ­σεις, θα πρέ­πει να απα­ντή­σει στο δίλημ­μα για­τί να μεί­νει ο ίδιος και όχι ένας άστε­γος πρόσφυγας».

Τα αγκάθια προς τη νέα ζωή και η διαμάχη για τις σφαίρες

Μοιά­ζει να είναι το τελευ­ταίο αγκά­θι στον δρό­μο για τη δεύ­τε­ρη ζωή των Προ­σφυ­γι­κών. Στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα δεν είναι το μόνο. Το έργο δεν θα ολο­κλη­ρω­θεί παρά σε μία τριε­τία και θα πρέ­πει να συνο­δευ­τεί από ένα πρό­γραμ­μα μετε­γκα­τά­στα­σης των κατοί­κων. «Θα προ­χω­ρή­σου­με με τη δια­δι­κα­σία του ανα­δα­σμού. Τα προ­σφυ­γι­κά δεν θα γίνουν εργο­τά­ξιο απ’ άκρου σε άκρο. Θα προ­χω­ρή­σου­με βήμα — βήμα, πολυ­κα­τοι­κία — πολυ­κα­τοι­κία» εξη­γεί ο επι­κε­φα­λής της Ανά­πλα­ση Αθή­νας ΑΕ. Το άλλο αγκά­θι είναι αυτό της ποσό­στω­σης — «πόσο και σε ποιους, πόσο τοις εκα­τό θα δια­τε­θεί σε γονείς, πόσο σε νέους» όπως ανα­φέ­ρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Μπελαβίλας.

Ιχνη από ριπές στα προ­σφυ­γι­κά EUROKINISSI

 

«Επι­χει­ρη­σια­κά δεν είναι καθό­λου απλό. Δεν έχει ξανα­γί­νει στο παρελ­θόν, αλλά πιστεύω ότι θα τα κατα­φέ­ρου­με. Ο αλγό­ριθ­μος είναι δύσκο­λος ακό­μη κι αν λάβει κανείς υπό­ψη του ότι δια­φέ­ρουν ακό­μη και οι τιμές από πολυ­κα­τοι­κία σε πολυ­κα­τοι­κία. Αλλά δεν είναι άλυ­τος. Και δεν είναι άλυ­τος επει­δή ο γνώ­μο­νας είναι το υπέρ­τα­το δημό­σιο συμ­φέ­ρον. Και το υπέρ­τα­το δημό­σιο συμ­φέ­ρον είναι η επα­να­λει­τουρ­γία του μνη­μεί­ου και μάλι­στα για κοι­νω­νι­κό σκο­πό και όχι για ιδιω­τι­κή εκμε­τάλ­λευ­ση», λέει.

Το γεγο­νός ότι τίπο­τε δεν ήταν εύκο­λο σε αυτή την πορεία επι­βε­βαιώ­νε­ται και από τη δια­μά­χη για το εάν θα έπρε­πε ή όχι να δια­τη­ρη­θούν τα σημά­δια από τις σφαί­ρες των Δεκεμ­βρια­νών. Θα δια­τη­ρού­νταν όλα; Και αν όχι όλα, ποια; «Ήταν ένα δύσκο­λο ντι­μπέιτ αυτό με τους αρχαιο­λό­γους καθώς υπήρ­χαν και οι δυο από­ψεις, να δια­τη­ρη­θούν ή να καλυ­φθούν. Κάποιοι υπο­στή­ρι­ξαν ότι θα έπρε­πε να καλυ­φθούν επει­δή δεν απο­τυ­πώ­νουν παρά μόνο μια στιγ­μή της μακράς ιστο­ρί­ας των Προ­σφυ­γι­κών και έτσι τα κτί­ρια συμ­βο­λο­ποιού­νται ως σύμ­βο­λα του Δεκέμ­βρη του ’44 και μόνο και όχι της προ­σφυ­γι­κής κατοί­κη­σης» θυμά­ται ο Νίκος Μπε­λα­βί­λας. Το Αρχαιο­λο­γι­κό Συμ­βού­λιο δέχθη­κε τελι­κά την εισή­γη­ση της Ανά­πλα­ση Αθή­νας ΑΕ να δια­τη­ρη­θούν σε ορι­σμέ­να σημεία.

Και δεν υπάρ­χει ο κίν­δυ­νος να χαθούν στον χρό­νο; «Υπήρ­χε ασφα­λώς το ζήτη­μα. Ένας σοβάς συνε­χί­ζει να σπά­ει. Θα τα αντι­με­τω­πί­σου­με με τη δια­δι­κα­σία της συντή­ρη­σης βυζα­ντι­νών επι­χρι­σμά­των», τονί­ζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Μπελαβίλας.

«Μουσεία του εαυτού τους» αλλά και «το καλύτερο μέρος να ζει κανείς»

Η αλή­θεια είναι πως τα Προ­σφυ­γι­κά συνο­μι­λούν με την Ιστο­ρία με πολ­λούς τρό­πους. Και ασφα­λώς συνο­μι­λούν και με την Ιστο­ρία της Αρχι­τε­κτο­νι­κής. «Είναι πολύ σημα­ντι­κά κτί­ρια. Ανή­κουν στην αρχι­τε­κτο­νι­κή του Bauhaus τόσο ως πολε­ο­δο­μι­κό συγκρό­τη­μα ‑και αυτό έχει σημα­σία- όσο και ως αρχι­τε­κτο­νι­κή έκφρα­ση. Εννοώ ότι έχουν ανε­γερ­θεί σε στοί­χους με το ένα να έχει τοπο­θε­τη­θεί παράλ­λη­λα με το άλλο αφή­νο­ντας ελεύ­θε­ρο χώρο ανά­με­σα. Είναι από τα λίγα δείγ­μα­τα στον ιστό της Αθή­νας αυτού που λέμε μοντέρ­να αρχι­τε­κτο­νι­κή και μοντέρ­να πολε­ο­δο­μία» επι­ση­μαί­νει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Τάσης Παπαϊ­ω­άν­νου, καθη­γη­τής Αρχι­τε­κτο­νι­κής στο ΕΜΠ και εμπνευ­στής της σει­ράς δια­λέ­ξε­ων «Η Αρχι­τε­κτο­νι­κή και η Πόλη». «Τα Προ­σφυ­γι­κά είναι ανα­πό­σπα­στο τμή­μα του κτι­ρια­κού πολι­τι­σμού της πρω­τεύ­ου­σας. Το αρχι­τε­κτο­νι­κό ενδια­φέ­ρον που παρου­σιά­ζουν σημαί­νει πως απο­τε­λούν συγ­χρό­νως μου­σεία του εαυ­τού τους» προσθέτει.

Οψη που θα απο­κτή­σουν τα προ­σφυ­γι­κά μετά την ανάπλαση/Φωτογραφία από την Εφη­με­ρί­δα των Συντα­κτών ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ

 

Ο κ. Παπαϊ­ω­άν­νου υπο­γραμ­μί­ζει πάντως πως σημα­σία στην Αρχι­τε­κτο­νι­κή έχει κάθε φορά το απο­τέ­λε­σμα. «Πολ­λές φορές ο τρό­πος επέμ­βα­σης και σε κτί­ρια του μοντέρ­νου κινή­μα­τος και παλαιό­τε­ρα, δεν είναι ο πλέ­ον ενδε­δειγ­μέ­νος. Έχει συμ­βεί να αλλοιω­θεί ο χαρα­κτή­ρας ενός κτί­σμα­τος εξαι­τί­ας κάποιας παρέμ­βα­σης. Ειδι­κά για τα Προ­σφυ­γι­κά, το στοί­χη­μα δεν πρέ­πει να κερ­δη­θεί μόνο για τα κτί­ρια, αλλά για ολό­κλη­ρο το συγκρό­τη­μα, στο οποίο περι­λαμ­βά­νο­νται ασφα­λώς και οι ενδιά­με­σοι χώροι ανά­με­σά τους».

Για τον Δημή­τρη Ευτα­ξιό­που­λο, πάλι, το στοί­χη­μα έχει κερ­δη­θεί. «Δεν θα μπο­ρού­σα να βρω καλύ­τε­ρο σπί­τι από αυτό για να μεί­νω» λέει και απα­ριθ­μεί τους λόγους: «Κάθε είσο­δος έχει έξι δια­με­ρί­σμα­τα, άρα έχεις πέντε γεί­το­νες και όχι 25 όπως θα είχες αλλού. Έπει­τα έχεις τη δική σου θέρ­μαν­ση και έχεις και εξαι­ρε­τι­κή θερ­μο­μό­νω­ση και ηχο­μό­νω­ση επει­δή η κατα­σκευή είναι από πέτρα. Για να αρχί­σεις να ζεσταί­νε­σαι εδώ το καλο­καί­ρι, πρέ­πει να πάει Αύγου­στος και για να αρχί­σεις να κρυώ­νεις τον χει­μώ­να πρέ­πει να φτά­σει Δεκέμ­βρης. Όλα τα δια­με­ρί­σμα­τα είναι δια­μπε­ρή, είναι ένα θαύ­μα θερ­μο­χω­ρη­τι­κό­τη­τας, οι σκά­λες είναι πολύ απα­λές, όλα τα δωμά­τια έχουν ανοίγ­μα­τα, είναι στο κέντρο της Αθή­νας, τι άλλο να ζητήσω;».

Ο άνθρω­πος που έμει­νε με πεί­σμα στα Προ­σφυ­γι­κά ακό­μη και όταν η μοί­ρα τους φαι­νό­ταν να είναι η κατε­δά­φι­ση ακού­γε­ται αφο­πλι­στι­κός. Ήταν τόσο σίγου­ρος για την επι­λο­γή του ώστε απέ­κτη­σε άλλο ένα δια­μέ­ρι­σμα, το οποίο το ένω­σε με εκεί­νο που είχε απο­κτή­σει η για­γιάς του πριν από σχε­δόν οκτώ δεκα­ε­τί­ες, και ένα τρί­το στον όρο­φο δεύ­τε­ρο όρο­φο. Αντι­λαμ­βά­νε­ται κανείς την επι­μο­νή του καθώς ξενα­γεί­ται στους χώρους. Από το δια­μορ­φω­μέ­νο δια­μέ­ρι­σμα του ίδιου ως εκεί­νο που έχει μεί­νει ίδιο και απα­ράλ­λα­χτο εάν εξαι­ρε­θεί η σκό­νη του χρόνου.

 

 

Πηγή www.news247.gr

 

- Διαφήμιση -

- Δια­φή­μι­ση -

- Δια­φή­μι­ση -

- Διαφήμιση -

- Δια­φή­μι­ση -

Μπορεί επίσης να σας αρέσει
Αφήστε μια απάντηση

Σημείωση πριν τη φόρμα σχολίων

Σημείωση μετά ΄τη φόρμα σχολίων