Τόμας Χομπς: Ο φιλόσοφος της απόλυτης κυριαρχίας και του Κοινωνικού Συμβολαίου

του Χαρά­λα­μπου Στέρτσου

Ο Τόμας Χομπς (1588–1679) απο­τε­λεί έναν από τους σημα­ντι­κό­τε­ρους πολι­τι­κούς φιλο­σό­φους της δυτι­κής παρά­δο­σης, του οποί­ου οι ιδέ­ες συνε­χί­ζουν να επη­ρε­ά­ζουν τη σύγ­χρο­νη πολι­τι­κή σκέ­ψη και θεω­ρία. Το παρόν άρθρο εξε­τά­ζει την πολυ­σύν­θε­τη προ­σω­πι­κό­τη­τα και το έργο του Χομπς, ανα­λύ­ο­ντας τη ζωή του, τις φιλο­σο­φι­κές επιρ­ρο­ές που δια­μόρ­φω­σαν τη σκέ­ψη του, την πρω­το­πο­ρια­κή του φιλο­σο­φία του κοι­νω­νι­κού συμ­βο­λαί­ου, τις αμφι­λε­γό­με­νες θρη­σκευ­τι­κές του από­ψεις που οδή­γη­σαν στην καύ­ση των βιβλί­ων του, και την τερά­στια επί­δρα­σή του στην πολι­τι­κή επι­στή­μη και τη φιλο­σο­φία. Μέσα από μια διε­ξο­δι­κή ανά­λυ­ση των πρω­το­γε­νών πηγών και της σύγ­χρο­νης βιβλιο­γρα­φί­ας, το άρθρο απο­κα­λύ­πτει πώς ο Χομπς, παρά τις έντο­νες αντι­δρά­σεις που προ­κά­λε­σε κατά τη διάρ­κεια της ζωής του, κατά­φε­ρε να θεμε­λιώ­σει τις βάσεις της σύγ­χρο­νης πολι­τι­κής θεω­ρί­ας και να επη­ρε­ά­σει γενε­ές φιλο­σό­φων και πολι­τι­κών στοχαστών.

Λέξεις-κλει­διά: Τόμας Χομπς, κοι­νω­νι­κό συμ­βό­λαιο, φυσι­κή κατά­στα­ση, από­λυ­τη κυριαρ­χία, πολι­τι­κή φιλο­σο­φία, Leviathan

1. Εισα­γω­γή

Ο Τόμας Χομπς του Malmesbury υπήρ­ξε μια από τις πιο αμφι­λε­γό­με­νες και επι­δρα­στι­κές φιγού­ρες της φιλο­σο­φί­ας του 17ου αιώ­να. Γεν­νη­μέ­νος σε μια επο­χή βαθιών κοι­νω­νι­κών και πολι­τι­κών ανα­τα­ρα­χών, ο Χομπς ανέ­πτυ­ξε μια ριζο­σπα­στι­κή πολι­τι­κή θεω­ρία που προ­κά­λε­σε τόσο θαυ­μα­σμό όσο και οργή στους σύγ­χρο­νούς του[1[. Το αρι­στούρ­γη­μά του “Leviathan” (1651) όχι μόνο επα­να­προσ­διό­ρι­σε τον τρό­πο που σκε­φτό­μα­στε για την πολι­τι­κή εξου­σία και τη νομι­μό­τη­τα, αλλά έθε­σε επί­σης τα θεμέ­λια για τη σύγ­χρο­νη θεω­ρία του κοι­νω­νι­κού συμ­βο­λαί­ου [2].

Η σημα­σία του Χομπς στην ιστο­ρία των ιδε­ών δεν περιο­ρί­ζε­ται μόνο στην πολι­τι­κή φιλο­σο­φία. Ως υλι­στής φιλό­σο­φος και πρω­το­πό­ρος της επι­στη­μο­νι­κής μεθό­δου, συνέ­βα­λε στη δια­μόρ­φω­ση της σύγ­χρο­νης επι­στη­μο­νι­κής σκέ­ψης και μεθο­δο­λο­γί­ας [3]. Παράλ­λη­λα, οι αμφι­λε­γό­με­νες θρη­σκευ­τι­κές του από­ψεις και η κρι­τι­κή του στην εκκλη­σια­στι­κή εξου­σία τον κατέ­στη­σαν στό­χο έντο­νων επι­θέ­σε­ων, που κορυ­φώ­θη­καν με την καύ­ση των βιβλί­ων του στο Πανε­πι­στή­μιο της Οξφόρ­δης το 1666 [4].

Το παρόν άρθρο στο­χεύ­ει να παρου­σιά­σει μια ολο­κλη­ρω­μέ­νη εικό­να του Χομπς και του έργου του, εξε­τά­ζο­ντας τόσο τις ιστο­ρι­κές συν­θή­κες που δια­μόρ­φω­σαν τη σκέ­ψη του όσο και τη διαρ­κή επί­δρα­σή του στη σύγ­χρο­νη πολι­τι­κή και φιλο­σο­φι­κή σκέ­ψη. Μέσα από αυτή την ανά­λυ­ση, θα απο­κα­λυ­φθεί πώς ένας φιλό­σο­φος που θεω­ρή­θη­κε επι­κίν­δυ­νος και αιρε­τι­κός από τους σύγ­χρο­νούς του, κατά­φε­ρε τελι­κά να γίνει ένας από τους πιο επι­δρα­στι­κούς στο­χα­στές στην ιστο­ρία της δυτι­κής φιλοσοφίας.

2. Βιο­γρα­φι­κό 

2.1 Οικο­γε­νεια­κό υπό­βα­θρο και παι­δι­κά χρόνια

Ο Τόμας Χομπς γεννήθηκε στις 5 Απριλίου 1588 στο Westport του Wiltshire, σε μια εποχή που η Αγγλία βρισκόταν υπό την απειλή της Ισπανικής Αρμάδας [5]. Ο ίδιος αργότερα θα έγραφε στην αυτοβιογραφία του ότι γεννήθηκε “δίδυμος του φόβου”, καθώς η μητέρα του γέννησε πρόωρα λόγω του τρόμου για την επικείμενη ισπανική εισβολή [6]. Αυτή η πρώιμη σχέση με τον φόβο θα αποτελέσει κεντρικό θέμα στη μετέπειτα φιλοσοφία του.
Ο πατέρας του, επίσης ονομαζόταν Τόμας Χομπς, ήταν ιερέας μιας μικρής ενορίας στο Wiltshire, χαρακτηριζόμενος από τον βιογράφο του 17ου αιώνα Τζον Όμπρεϊ ως “καλός άνθρωπος” αλλά με οξύθυμο χαρακτήρα [7]. Το 1604, μετά από έναν καβγά με άλλον κληρικό που κλιμακώθηκε σε σωματική συμπλοκή στην αυλή της εκκλησίας, ο πατέρας εγκατέλειψε την οικογένεια και εξαφανίστηκε, αφήνοντας τα τρία παιδιά στη φροντίδα του αδελφού του, ενός εύπορου γαντοποιού στο Malmesbury [8].
Αυτή η πρώιμη εμπειρία της οικογενειακής διάλυσης και της εγκατάλειψης φαίνεται να επηρέασε βαθιά τον νεαρό Χομπς, διαμορφώνοντας την αργότερη άποψή του για την ανάγκη σταθερής και ισχυρής εξουσίας για τη διατήρηση της κοινωνικής τάξης. Ο θείος του, Φράνσις Χομπς, ανέλαβε όχι μόνο τη φροντίδα των παιδιών αλλά και την εκπαίδευση του μελλοντικού φιλοσόφου, στέλνοντάς τον αρχικά σε τοπικό σχολείο στο Westport και στη συνέχεια σε ιδιωτικό σχολείο [9].

2.2 Εκπαίδευση και πρώιμες επιρροές
Στα τέσσερα του χρόνια, ο Χομπς ξεκίνησε την τυπική του εκπαίδευση, η οποία περιλάμβανε εκμάθηση των λατινικών και ελληνικών κλασικών κειμένων [10]. Η πρώιμη του επαφή με την κλασική παιδεία θα αποτελέσει σημαντική βάση για τη μετέπειτα πνευματική του ανάπτυξη, παρόλο που αργότερα θα αμφισβητήσει πολλές από τις αριστοτελικές αρχές που διδασκόταν στα σχολεία της εποχής.
Το 1603, σε ηλικία δεκαπέντε ετών, ο Χομπς εισήχθη στο Magdalen Hall του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, όπου παρακολούθησε το παραδοσιακό πρόγραμμα σπουδών των τεχνών [11]. Κατά τη διάρκεια των σπουδών του, ανέπτυξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη γεωγραφία και τους χάρτες, ενδιαφέρον που θα τον συνόδευε σε όλη του τη ζωή και θα επηρεάσει την αργότερα συστηματική του προσέγγιση στη φιλοσοφία [12].
Η εκπαίδευσή του στην Οξφόρδη, παρόλο που βασιζόταν στην αριστοτελική παράδοση, του παρείχε τα απαραίτητα εργαλεία κριτικής σκέψης που θα χρησιμοποιούσε αργότερα για να αμφισβητήσει τα ίδια τα θεμέλια αυτής της παράδοσης. Αποφοίτησε το Φεβρουάριο του 1608, έχοντας αποκτήσει μια στέρεη βάση στη λογική, τη ρητορική και τη φιλοσοφία, αλλά και μια κριτική στάση απέναντι στις καθιερωμένες διδασκαλίες [13].

2.3 Η Σχέση με την οικογένεια Cavendish
Αμέσως μετά την αποφοίτησή του από την Οξφόρδη, ο Χομπς προσλήφθηκε ως παιδαγωγός και δάσκαλος του νεαρού Ουίλιαμ Κάβεντις (William Cavendish), ο οποίος αργότερα θα γινόταν ο δεύτερος κόμης του Devonshire [14]. Αυτή η σχέση εργασίας θα εξελιχθεί σε μια διά βίου σύνδεση με την αριστοκρατική οικογένεια Cavendish, η οποία θα παίξει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της πνευματικής και πολιτικής του ταυτότητας.
Η οικογένεια Cavendish δεν ήταν απλώς εργοδότης για τον Χομπς, αλλά αποτέλεσε το κλειδί που του άνοιξε τις πόρτες του αριστοκρατικού και πνευματικού κόσμου της εποχής. Μέσω αυτής της σχέσης, ο Χομπς απέκτησε πρόσβαση σε εκτεταμένες βιβλιοθήκες, συναντήσεις με διακεκριμένους διανοούμενους, και ευκαιρίες για ταξίδια στην ηπειρωτική Ευρώπη που θα διεύρυναν τους πνευματικούς του ορίζοντες [15].
Κατά τη διάρκεια των δεκαετιών που υπηρέτησε την οικογένεια, ο Χομπς ανέλαβε ποικίλους ρόλους: μεταφραστής, συνοδός ταξιδιών, λογιστής, επιχειρηματικός εκπρόσωπος, πολιτικός σύμβουλος και επιστημονικός συνεργάτης [16]. Αυτή η πολυμορφία ρόλων του επέτρεψε να αναπτύξει μια ευρεία κατανόηση των πρακτικών πτυχών της πολιτικής και της κοινωνίας, εμπειρία που θα αποδειχθεί ανεκτίμητη για τη διαμόρφωση των θεωρητικών του απόψεων.

2.4 Πολιτικές συνδέσεις και ιστορικό πλαίσιο
Μέσω της απασχόλησής του από την οικογένεια Cavendish, ο Χομπς συνδέθηκε στενά με τη βασιλική πλευρά στις διαμάχες μεταξύ βασιλιά και Κοινοβουλίου που χαρακτήρισαν την πρώτη μισή του 17ου αιώνα [17]. Αυτές οι πολιτικές διαμάχες, που τελικά κορυφώθηκαν στους Αγγλικούς Εμφυλίους Πολέμους (1642–1651), θα αποτελέσουν το ιστορικό υπόβαθρο και την άμεση έμπνευση για τη πολιτική φιλοσοφία του Χομπς [18].
Η εμπειρία της πολιτικής αστάθειας και του εμφυλίου πολέμου επηρέασε βαθιά τη σκέψη του Χομπς, ενισχύοντας την πεποίθησή του ότι η απουσία ισχυρής κεντρικής εξουσίας οδηγεί αναπόφευκτα στο χάος και τη βία. Αυτή η άμεση εμπειρία της κοινωνικής διάλυσης θα γίνει ένα από τα κεντρικά επιχειρήματα στη θεωρία του για την αναγκαιότητα της απόλυτης κυριαρχίας [19].
Επιπλέον, ο Χομπς εργάστηκε επίσης για τον μαρκήσιο του Newcastle-upon-Tyne, ξάδελφο του Ουίλιαμ Κάβεντις, και τον αδελφό του Sir Charles Cavendish [20]. Ο τελευταίος ήταν το κέντρο της λεγόμενης “Wellbeck Academy”, ενός άτυπου δικτύου επιστημόνων και φιλοσόφων που συγκεντρωνόταν γύρω από ένα από τα οικογενειακά κτήματα στο Nottinghamshire [21]. Αυτό το πνευματικό περιβάλλον παρείχε στον Χομπς την ευκαιρία να έρθει σε επαφή με τις πιο προηγμένες επιστημονικές και φιλοσοφικές ιδέες της εποχής του.

3. Φιλοσοφικές επιρροές και πνευματική ανάπτυξη

 3.1 Η συνάντηση με τη σύγχρονη επιστήμη
Η πνευματική εξέλιξη του Χομπς χαρακτηρίστηκε από μια σταδιακή απομάκρυνση από την παραδοσιακή αριστοτελική φιλοσοφία προς μια πιο σύγχρονη, επιστημονικά προσανατολισμένη προσέγγιση της γνώσης. Αυτή η μετάβαση επιταχύνθηκε σημαντικά κατά τη διάρκεια των ταξιδιών του στην ηπειρωτική Ευρώπη, όπου ήρθε σε επαφή με τις επαναστατικές ιδέες των μεγάλων επιστημόνων της εποχής [22].
Κατά την πρώτη του επίσκεψη στην Ευρώπη στα μέσα της δεκαετίας του 1610, ο Χομπς εξοικειώθηκε με το έργο του Γαλιλαίου Γαλιλέι και του Γιοχάνες Κέπλερ [23]. Αυτή η επαφή με τη νέα επιστημονική μεθοδολογία αποτέλεσε καταλυτικό παράγοντα στη διαμόρφωση της φιλοσοφικής του προσέγγισης. Ο Γαλιλαίος, ιδιαίτερα, επηρέασε τον Χομπς με την έμφασή του στη μαθηματική περιγραφή των φυσικών φαινομένων και την εφαρμογή της “resolutive-compositive” μεθόδου, η οποία περιλάμβανε την ανάλυση σύνθετων φαινομένων στα απλούστερα συστατικά τους και στη συνέχεια τη σύνθεσή τους για την κατανόηση του όλου [24].
Σύμφωνα με τον βιογράφο Τζον Όμπρεϊ, ο Χομπς συνάντησε προσωπικά τον Γαλιλαίο κατά την παραμονή του στη Φλωρεντία, αν και ο ίδιος ο Χομπς δεν αναφέρει αυτή τη συνάντηση στα αυτοβιογραφικά του γραπτά [25]. Ανεξάρτητα από την ακρίβεια αυτής της πληροφορίας, είναι αδιαμφισβήτητο ότι οι ιδέες του Γαλιλαίου άσκησαν βαθιά επίδραση στη σκέψη του Χομπς, ιδιαίτερα στην ανάπτυξη της υλιστικής του φιλοσοφίας.

 3.2 Η επίδραση του Ευκλείδη και της Γεωμετρίας
Ένα από τα πιο καθοριστικά γεγονότα στην πνευματική ιστορία του Χομπς ήταν η ανακάλυψη των “Στοιχείων” του Ευκλείδη γύρω στο 1629 [26]. Σύμφωνα με τον ίδιο, αυτή η συνάντηση με τη γεωμετρία αποτέλεσε αποκάλυψη που άλλαξε ριζικά τον τρόπο που αντιλαμβανόταν τη γνώση και τη μέθοδο.
Ο Χομπς εντυπωσιάστηκε τόσο από τη λογική αυστηρότητα και την αποδεικτική βεβαιότητα της γεωμετρίας που υιοθέτησε τη ρασιοναλιστική, παραγωγική μεθοδολογία της ως το πρότυπο για όλη τη φιλοσοφική έρευνα [27]. Αυτή η μεθοδολογική επιλογή θα χαρακτηρίζε όλο το μετέπειτα έργο του, από τη φυσική φιλοσοφία μέχρι την πολιτική θεωρία.
Η γεωμετρική μέθοδος προσέφερε στον Χομπς ένα μοντέλο για την κατασκευή ενός συστηματικού και αποδεικτικού συστήματος γνώσης που θα ξεκινούσε από απλές, αυταπόδεικτες αρχές και θα προχωρούσε μέσω λογικής παραγωγής σε πιο σύνθετα συμπεράσματα [28]. Αυτή η προσέγγιση θα γίνει το χαρακτηριστικό γνώρισμα της φιλοσοφίας του, διακρίνοντάς τον από τους περισσότερους σύγχρονούς του που βασίζονταν περισσότερο στην εμπειρική παρατήρηση ή την παραδοσιακή αυθεντία.

 3.3 Η σχέση με τον Ρενέ Καρτέσιο
Μια από τις πιο σημαντικές και περίπλοκες πνευματικές σχέσεις του Χομπς ήταν αυτή με τον Ρενέ Καρτέσιο, τον ιδρυτή της σύγχρονης φιλοσοφίας [29]. Οι δύο φιλόσοφοι ήρθαν σε επαφή στη δεκαετία του 1640 μέσω του κοινού τους φίλου Μαρέν Μερσέν (Marin Mersenne), ενός γαλλικού μοναχού και μαθηματικού που διατηρούσε εκτεταμένη αλληλογραφία με τους κορυφαίους διανοούμενους της εποχής [30].
Το 1640, ο Χομπς έστειλε στον Μερσέν μια σειρά σχολίων επί του “Discourse on Method” και της “Optics” του Καρτέσιου [31]. Αυτά τα σχόλια, μαζί με την απάντηση του Καρτέσιου και την αντι-απάντηση του Χομπς, αποτέλεσαν την αρχή μιας διανοητικής ανταλλαγής που θα συνεχιζόταν για χρόνια. Το 1641, οι αντιρρήσεις του Χομπς συμπεριλήφθηκαν στις “Objections” που δημοσιεύτηκαν μαζί με τους “Meditations on First Philosophy” του Καρτέσιου [32].
Η σχέση μεταξύ των δύο φιλοσόφων χαρακτηριζόταν από ένα περίεργο μείγμα αμοιβαίου σεβασμού και κριτικής. Ο Καρτέσιος αναγνώριζε την ικανότητα του Χομπς στην ηθική φιλοσοφία, αλλά εξέφραζε ανησυχίες για τις “κακές” απόψεις του [33]. Από την άλλη πλευρά, ο Χομπς εκτιμούσε τη μεθοδολογική καινοτομία του Καρτέσιου, αλλά απέρριπτε κατηγορηματικά τον ιδεαλισμό του, υποστηρίζοντας αντίθετα μια αυστηρά υλιστική άποψη της πραγματικότητας [34].
Αυτή η φιλοσοφική διαφωνία αντικατοπτρίζεται στη διάσημη αντίθεση μεταξύ του καρτεσιανού “Cogito ergo sum” (Σκέφτομαι, άρα υπάρχω) και της χομπσιανής απάντησης “Σκέφτομαι, άρα η ύλη σκέφτεται” [35]. Αυτή η διαφορά δεν ήταν απλώς ακαδημαϊκή, αλλά αντανακλούσε θεμελιώδεις διαφορές στην κατανόηση της φύσης του νου, της ψυχής και της σχέσης μεταξύ σώματος και πνεύματος.

 3.4 Η επίδραση του Φράνσις Μπέικον
Μια άλλη σημαντική επιρροή στη διανοητική ανάπτυξη του Χομπς ήταν ο Φράνσις Μπέικον, ο “πατέρας” της σύγχρονης επιστημονικής μεθόδου [36]. Γύρω στο 1620, ο Χομπς εργάστηκε για κάποιο διάστημα ως γραμματέας του Μπέικον, μια εμπειρία που του έδωσε την ευκαιρία να παρατηρήσει από κοντά τη δουλειά ενός από τους πιο καινοτόμους στοχαστές της εποχής [37].
Κατά τη διάρκεια αυτής της συνεργασίας, ο Χομπς έκανε σημειώσεις για τον Μπέικον και μετέφρασε μερικά από τα “Essays” του στα λατινικά [38]. Αυτή η στενή επαφή με το έργο του Μπέικον εξοικείωσε τον Χομπς με τις ιδέες της εμπειρικής παρατήρησης και της επαγωγικής μεθόδου, αν και τελικά θα επιλέξει μια διαφορετική μεθοδολογική προσέγγιση.
Ενώ ο Μπέικον υποστήριζε την πειραματική μέθοδο και την εμπειρική παρατήρηση ως τη βάση της επιστημονικής γνώσης, ο Χομπς τελικά προτίμησε μια πιο ρασιοναλιστική προσέγγιση που βασιζόταν στην παραγωγική λογική και τις μαθηματικές αποδείξεις [39]. Παρόλα αυτά, η επίδραση του Μπέικον είναι εμφανής στην έμφαση που έδωσε ο Χομπς στη συστηματική μέθοδο και στην ανάγκη για μια ολοκληρωμένη μεταρρύθμιση της φιλοσοφίας.

3.5 Η ανα­κά­λυ­ψη του Θουκυδίδη
Το 1629, ο Χομπς δημο­σί­ευ­σε τη μετά­φρα­σή του της “Ιστο­ρί­ας του Πελο­πον­νη­σια­κού Πολέ­μου” του Θου­κυ­δί­δη, ένα έργο που θα απο­δει­χθεί καθο­ρι­στι­κό για τη δια­μόρ­φω­ση των πολι­τι­κών του ιδε­ών [40]. Η επι­λο­γή του να μετα­φρά­σει αυτό το συγκε­κρι­μέ­νο έργο δεν ήταν τυχαία, αλλά αντα­να­κλού­σε τη βαθιά του εκτί­μη­ση για τη ρεα­λι­στι­κή προ­σέγ­γι­ση του Θου­κυ­δί­δη στην πολι­τι­κή και την ιστορία.
Ο Χομπς θαύ­μα­ζε τον Θου­κυ­δί­δη για την αντι­κει­με­νι­κή του ανά­λυ­ση των πολι­τι­κών γεγο­νό­των και την έμφα­σή του στη σημα­σία της εξου­σί­ας και του φόβου στις διε­θνείς σχέ­σεις [41]. Αυτές οι θεμα­τι­κές θα γίνουν κεντρι­κά στοι­χεία της δικής του πολι­τι­κής φιλο­σο­φί­ας, ιδιαί­τε­ρα η ιδέα ότι η πολι­τι­κή συμπε­ρι­φο­ρά καθο­ρί­ζε­ται περισ­σό­τε­ρο από την ανα­ζή­τη­ση ασφά­λειας και εξου­σί­ας παρά από ιδε­α­λι­στι­κές αρχές.
Στον πρό­λο­γο της μετά­φρα­σής του, ο Χομπς εξέ­φρα­σε την ελπί­δα ότι το έργο του Θου­κυ­δί­δη θα μπο­ρού­σε να διδά­ξει στους συμπα­τριώ­τες του κάτι χρή­σι­μο κατά τη διάρ­κεια των ταραγ­μέ­νων επο­χών που προη­γή­θη­καν του Αγγλι­κού Εμφυ­λί­ου Πολέ­μου [42]. Αυτή η πεποί­θη­ση για τη διδα­κτι­κή αξία της ιστο­ρί­ας και την ανά­γκη για πρα­κτι­κή πολι­τι­κή σοφία θα δια­πε­ρά­σει όλο το μετέ­πει­τα έργο του.

 4. Η φιλοσοφία του Χομπς: Θεμελιώδεις αρχές και καινοτομίες

4.1 Υλιστική Μεταφυσική και Επιστημολογία
Ο Χομπς ανέπτυξε μια ριζοσπαστική υλιστική φιλοσοφία που αμφισβητούσε τις θεμελιώδεις παραδοχές της σχολαστικής παράδοσης [43]. Σύμφωνα με τη θεωρία του, **υπάρχει μόνο ύλη σε κίνηση**, και όλα τα φαινόμενα στο σύμπαν, συμπεριλαμβανομένων των ψυχικών διεργασιών, μπορούν να εξηγηθούν ως αποτελέσματα των φυσικών ιδιοτήτων της ύλης και της κίνησης [44].
Αυτή η υλιστική προσέγγιση αντιπροσώπευε μια ριζική απομάκρυνση από την αριστοτελική διάκριση μεταξύ ύλης και μορφής, καθώς και από την πλατωνική παράδοση των ιδεών. Ο Χομπς απέρριπτε την ύπαρξη άυλων ουσιών, συμπεριλαμβανομένων των παραδοσιακών αντιλήψεων για την ψυχή, τους αγγέλους και ακόμη και τον ίδιο τον Θεό, τον οποίο θεωρούσε ως υλική οντότητα [45].
Στον τομέα της επιστημολογίας, ο Χομπς υιοθέτησε μια εμπειριστική προσέγγιση, υποστηρίζοντας ότι όλες οι ιδέες μας προέρχονται, άμεσα ή έμμεσα, από την αισθητηριακή εμπειρία [46]. Παράλληλα, ανέπτυξε μια αιτιώδη θεωρία της αντίληψης, σύμφωνα με την οποία η αίσθηση αποτελεί το αποτέλεσμα μιας αλυσίδας φυσικών κινήσεων που ξεκινά από το εξωτερικό αντικείμενο και καταλήγει στον εγκέφαλο και την καρδιά [47].

4.2 Η θεωρία της γλώσσας και του νομιναλισμού
Μια από τις πιο καινοτόμες πτυχές της φιλοσοφίας του Χομπς ήταν η θεωρία του για τη γλώσσα και τη σημασία [48]. Ο Χομπς υιοθέτησε μια νομιναλιστική προσέγγιση, υποστηρίζοντας ότι οι γενικές έννοιες δεν αντιστοιχούν σε πραγματικές καθολικές οντότητες, αλλά είναι απλώς ονόματα που χρησιμοποιούμε για να κατηγοριοποιήσουμε τα μεμονωμένα αντικείμενα [49].
Σύμφωνα με τον Χομπς, η γλώσσα αποτελεί ένα σύστημα συμβόλων που επιτρέπει στους ανθρώπους να επικοινωνούν και να συλλογίζονται [50]. Η σημασία των λέξεων δεν προκύπτει από κάποια εγγενή σχέση με τα αντικείμενα που αντιπροσωπεύουν, αλλά από τις συμβάσεις και τις συμφωνίες που έχουν αναπτύξει οι χρήστες της γλώσσας. Αυτή η συμβατική θεωρία της γλώσσας θα επηρεάσει σημαντικά τη μετέπειτα φιλοσοφία της γλώσσας και θα προαναγγείλει πολλές από τις ιδέες της σύγχρονης γλωσσολογίας [51].
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η θεωρία του Χομπς για τη λογική ως υπολογισμό [52]. Υποστήριζε ότι η λογική σκέψη είναι ουσιαστικά μια μορφή υπολογισμού με σύμβολα, παρόμοια με τις μαθηματικές πράξεις. Αυτή η ιδέα, που φαινόταν ριζοσπαστική για την εποχή, προαναγγέλλει πολλές από τις σύγχρονες θεωρίες για την τεχνητή νοημοσύνη και τον υπολογιστικό νου [53].

 4.3 Η Φυσική κατάσταση: Ανάλυση και χαρακτηριστικά
Το κεντρικό στοιχείο της πολιτικής φιλοσοφίας του Χομπς είναι η έννοια της “φυσικής κατάστασης” (state of nature), μια υποθετική κατάσταση που προηγείται της δημιουργίας οργανωμένης κοινωνίας και κυβέρνησης [54]. Ο Χομπς περιγράφει αυτή την κατάσταση ως μια συνθήκη “απόλυτα ιδιωτικής κρίσης”, όπου δεν υπάρχει αναγνωρισμένη αρχή για τη διαιτησία διαφορών ή αποτελεσματική δύναμη για την επιβολή αποφάσεων [55].
Στη φυσική κατάσταση, σύμφωνα με τον Χομπς, κάθε άτομο έχει το “δικαίωμα της φύσης” — το δικαίωμα να κάνει ό,τι κρίνει απαραίτητο για τη διατήρηση της ζωής του [56]. Επειδή όμως σχεδόν οτιδήποτε θα μπορούσε να θεωρηθεί απαραίτητο για την επιβίωση, αυτό το θεωρητικά περιορισμένο δικαίωμα γίνεται στην πράξη απεριόριστο — ένα δικαίωμα “σε όλα τα πράγματα” [57].
Αυτή η κατάσταση απεριόριστης ελευθερίας οδηγεί αναπόφευκτα σε σύγκρουση και χάος. Ο Χομπς υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι είναι αρκετά παρόμοιοι στις φυσικές και διανοητικές τους ικανότητες, ώστε κανείς να μην είναι αρκετά ισχυρός για να κυριαρχήσει οριστικά στους άλλους [58]. Αυτή η σχετική ισότητα, συνδυασμένη με τη σπανιότητα των πόρων και τις διαφορές στις επιθυμίες και τις αξίες, δημιουργεί συνθήκες διαρκούς ανταγωνισμού και φόβου.
Η διάσημη περιγραφή του Χομπς για τη ζωή στη φυσική κατάσταση ως “μοναχική, φτωχή, αηδιαστική, βάρβαρη και σύντομη” έχει γίνει ένα από τα πιο γνωστά αποσπάσματα στην ιστορία της πολιτικής φιλοσοφίας [59]. Σε αυτή την κατάσταση, δεν υπάρχει χώρος για βιομηχανία, καλλιέργεια, εμπόριο, τέχνες ή επιστήμες, καθώς η αβεβαιότητα και ο φόβος καθιστούν αδύνατη κάθε μορφή συλλογικής προσπάθειας [60].

4.4 Το Κοινωνικό Συμβόλαιο: Θεωρία και εφαρμογή
Για να ξεφύγουν από τα δεινά της φυσικής κατάστασης, οι άνθρωποι, σύμφωνα με τον Χομπς, συνάπτουν ένα κοινωνικό συμβόλαιο [61]. Αυτό το συμβόλαιο δεν είναι μια ιστορική πραγματικότητα, αλλά ένα θεωρητικό εργαλείο που χρησιμεύει για να εξηγήσει και να δικαιολογήσει την πολιτική εξουσία και την υποχρέωση υπακοής.
Το κοινωνικό συμβόλαιο του Χομπς διαφέρει σημαντικά από τις μετέπειτα εκδοχές που ανέπτυξαν ο Λοκ και ο Ρουσσώ [62]. Στη χομπσιανή εκδοχή, όλοι οι συμβαλλόμενοι εκτός από τον κυρίαρχο παραιτούνται από το “δικαίωμά τους σε όλα τα πράγματα” και συμφωνούν να υπακούουν σε μια κοινή εξουσία [63]. Ο κυρίαρχος δεν είναι μέρος του συμβολαίου, αλλά ο αποδέκτης της εξουσίας που μεταβιβάζουν οι υπήκοοι.
Αυτή η κατασκευή έχει σημαντικές συνέπειες για τη φύση της πολιτικής εξουσίας. Επειδή ο κυρίαρχος δεν είναι μέρος του συμβολαίου, δεν μπορεί να το παραβιάσει και, συνεπώς, δεν μπορεί να χάσει τη νομιμότητά του λόγω κακής διακυβέρνησης [64]. Επιπλέον, επειδή οι υπήκοοι έχουν παραιτηθεί από τα φυσικά τους δικαιώματα, δεν έχουν δικαίωμα αντίστασης ή επανάστασης εναντίον του κυρίαρχου [65].

4.5 Η θεωρία της απόλυτης κυριαρχίας
Η πιο αμφιλεγόμενη πτυχή της πολιτικής φιλοσοφίας του Χομπς είναι η υπεράσπιση της απόλυτης κυριαρχίας [66]. Ο Χομπς υποστηρίζει ότι για να είναι αποτελεσματική η πολιτική εξουσία στην εξασφάλιση της ειρήνης και της τάξης, πρέπει να είναι απόλυτη και αδιαίρετη. Κάθε περιορισμός ή διαίρεση της κυριαρχίας δημιουργεί τον κίνδυνο επιστροφής στη φυσική κατάσταση του πολέμου [67].
Ο κυρίαρχος, είτε πρόκειται για άτομο (μονάρχης) είτε για συλλογικό όργανο (συνέλευση), πρέπει να έχει την απόλυτη εξουσία να θεσπίζει νόμους, να διοικεί τη δικαιοσύνη, να ελέγχει τις ένοπλες δυνάμεις, να καθορίζει τη θρησκευτική δοξασία και να αποφασίζει για τον πόλεμο και την ειρήνη [68]. Αυτές οι εξουσίες είναι αναπόσπαστες και δεν μπορούν να μεταβιβαστούν ή να περιοριστούν χωρίς να υπονομευθεί η ίδια η φύση της κυριαρχίας [69].
Παρόλα αυτά, η απόλυτη εξουσία του κυρίαρχου δεν είναι αυθαίρετη. Ο σκοπός της είναι η εξασφάλιση της ασφάλειας και της ευημερίας των υπηκόων [70]. Όταν ο κυρίαρχος αποτυγχάνει να εκπληρώσει αυτόν τον θεμελιώδη σκοπό — όταν δηλαδή δεν μπορεί πλέον να προστατεύσει τη ζωή των υπηκόων — τότε το κοινωνικό συμβόλαιο διαλύεται και οι υπήκοοι ανακτούν το φυσικό τους δικαίωμα αυτοάμυνας [71].

4.6 Νόμοι της φύσης και η ηθική
Παράλληλα με την ανάλυση της φυσικής κατάστασης και του κοινωνικού συμβολαίου, ο Χομπς ανέπτυξε μια θεωρία των “νόμων της φύσης” που λειτουργεί ως η ηθική βάση της πολιτικής του φιλοσοφίας [72]. Αυτοί οι νόμοι δεν είναι θεϊκές εντολές ή μεταφυσικές αρχές, αλλά ορθολογικές αρχές που προκύπτουν από την ανάγκη αυτοσυντήρησης και την επιδίωξη της ειρήνης [73].
Ο πρώτος και θεμελιώδης νόμος της φύσης είναι η αναζήτηση και διατήρηση της ειρήνης όταν αυτό είναι δυνατό, και η προετοιμασία για πόλεμο όταν η ειρήνη δεν είναι εφικτή [74]. Από αυτόν τον πρώτο νόμο προκύπτει ο δεύτερος: η προθυμία να παραιτηθεί κανείς από το δικαίωμά του σε όλα τα πράγματα, υπό την προϋπόθεση ότι και οι άλλοι θα κάνουν το ίδιο [75].
Ο τρίτος νόμος της φύσης απαιτεί την τήρηση των συμφωνιών που έχουν συναφθεί [76]. Αυτός ο νόμος είναι ιδιαίτερα σημαντικός, καθώς χωρίς αυτόν το κοινωνικό συμβόλαιο θα ήταν άνευ αξίας. Ο Χομπς προσθέτει ότι η δικαιοσύνη συνίσταται ακριβώς στην τήρηση των συμφωνιών, και ότι χωρίς κοινωνικό συμβόλαιο δεν μπορεί να υπάρξει δικαιοσύνη ή αδικία [77].
Συνολικά, ο Χομπς απαριθμεί δεκαεννέα νόμους της φύσης, οι οποίοι καλύπτουν διάφορες πτυχές της ηθικής και κοινωνικής συμπεριφοράς [78]. Αυτοί οι νόμοι λειτουργούν ως οδηγίες για την ορθολογική συμπεριφορά και παρέχουν τη βάση για την ανάπτυξη ενός δίκαιου και σταθερού πολιτικού συστήματος.

 5. Θρησκευτικές απόψεις και αντιπαραθέσεις

5.1 Η θρησκευτική φιλοσοφία του Χομπς
Οι θρησκευτικές απόψεις του Χομπς αποτέλεσαν μια από τις πιο αμφιλεγόμενες πτυχές της φιλοσοφίας του και οδήγησαν σε έντονες αντιδράσεις από τους σύγχρονούς του [79]. Παρά τις κατηγορίες για αθεΐα που του απευθύνθηκαν, ο Χομπς δεν ήταν άθεος με τη σύγχρονη έννοια του όρου. Αντίθετα, ανέπτυξε μια ιδιαίτερη θρησκευτική φιλοσοφία που συνδύαζε χριστιανικές πεποιθήσεις με υλιστικές αρχές [80].
Στα “Elements of Law”, ο Χομπς παρείχε ένα κοσμολογικό επιχείρημα για την ύπαρξη του Θεού, υποστηρίζοντας ότι ο Θεός είναι “η πρώτη αιτία όλων των αιτιών” [81]. Ολόκληρη η φιλοσοφία του εξαρτάται από την πίστη στην αρχική θεϊκή δημιουργία, καθώς το επιχείρημα του “Leviathan” αποτελεί μια προοδευτική παραγωγή από απλές προτάσεις σχετικά με τις κινήσεις της ύλης, αλλά ο Χομπς βασίζεται στην ιδέα ενός Πρώτου Κινητήρα για να λειτουργήσουν οι προτάσεις του [82].
Για τον Χομπς, αυτός ο Πρώτος Κινητήρας ήταν ο Χριστιανός Θεός. Ωστόσο, η αντίληψή του για τον Θεό διέφερε ριζικά από την παραδοσιακή χριστιανική θεολογία. Πίστευε ότι ο Θεός, όπως όλα τα υπάρχοντα, είναι υλικός [83]. Αυτή η άποψη προκάλεσε σοκ στους σύγχρονούς του, καθώς ερχόταν σε αντίθεση στην καθιερωμένη διδασκαλία για την άυλη φύση του Θεού.

 5.2 Σχέσεις εκκλησίας και κράτους
Μια από τις πιο επαναστατικές πτυχές της θρησκευτικής σκέψης του Χομπς ήταν η θεωρία του για τη σχέση μεταξύ εκκλησίας και κράτους [84]. Ο Χομπς υποστήριζε ότι μια χριστιανική εκκλησία και ένα χριστιανικό κράτος είναι το ίδιο σώμα, με τον κυρίαρχο να αποτελεί την κεφαλή αυτού του σώματος [85].
Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, ο κυρίαρχος έχει το δικαίωμα να ερμηνεύει τη Γραφή, να αποφασίζει θρησκευτικές διαφορές και να καθορίζει τη μορφή δημόσιας λατρείας [86]. Με επιχειρήματα κυρίως βασισμένα σε παραθέσεις από τις Γραφές, ο Χομπς προσπάθησε να δείξει ότι η Εκκλησία είναι δικαίως υπό τον έλεγχο του κράτους [87].
Αυτή η θέση αντιτιθόταν άμεσα στις απόψεις τόσο των καθολικών όσο και των πρεσβυτεριανών, οι οποίοι υποστήριζαν την ανεξαρτησία της εκκλησιαστικής εξουσίας από την πολιτική [88]. Ο Χομπς επέκρινε έντονα την παπική αξίωση για πνευματική κυριαρχία και τις πρεσβυτεριανές διεκδικήσεις για εκκλησιαστική αυτονομία, θεωρώντας τες ως απειλές για την ενότητα και τη σταθερότητα του κράτους [89].

5.3 Ερμηνεία των γραφών και θεολογικές απόψεις
Ο Χομπς ανέπτυξε μια ιδιαίτερη προσέγγιση στην ερμηνεία των Γραφών που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις από τους θεολόγους της εποχής [90]. Υποστήριζε ότι πολλά από τα κείμενα της Παλαιάς Διαθήκης δεν είχαν γραφτεί από τους παραδοσιακά αποδιδόμενους συγγραφείς και ότι η Αγία Γραφή έπρεπε να ερμηνεύεται με βάση την ιστορική και φιλολογική ανάλυση [91].
Επιπλέον, ο Χομπς αμφισβήτησε πολλές από τις παραδοσιακές χριστιανικές διδασκαλίες. Απέρριπτε την έννοια της αθανάτου ψυχής, υποστηρίζοντας αντίθετα ότι η ψυχή είναι υλική και θνητή [92]. Πίστευε ότι η ανάσταση θα είναι σωματική και ότι η αιώνια ζωή θα πραγματοποιηθεί σε αυτόν τον κόσμο μετά τη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού [93].
Παρά αυτές τις ανορθόδοξες απόψεις, ο Χομπς επέμενε ότι είναι Χριστιανός και ότι η μόνη απαραίτητη πίστη για τη σωτηρία είναι η αναγνώριση ότι “ο Ιησούς είναι ο Χριστός” [94]. Απέρριπτε όλα τα άλλα χριστιανικά δόγματα ως μη απαραίτητα για τη σωτηρία και συχνά ως επιβλαβή για την πολιτική ενότητα [95].

5.4 Κατηγορίες για αθεΐα και αντιδράσεις
Οι ανορθόδοξες θρησκευτικές απόψεις του Χομπς οδήγησαν σε εκτεταμένες κατηγορίες για αθεΐα από τους σύγχρονούς του [96]. Πολλοί θεολόγοι και πολιτικοί της εποχής τον θεωρούσαν επικίνδυνο για τη θρησκεία και την πολιτική τάξη. Ο Richard Baxter είχε καλέσει το Κοινοβούλιο να κάψει το βιβλίο του Χομπς ήδη από το 1655 [97].
Οι κατηγορίες για αθεΐα προέρχονταν κυρίως από τις υλιστικές ιδέες του Χομπς [98]. Επειδή πίστευε ότι όλα όσα υπάρχουν αποτελούνται από ύλη και αρνιόταν την ύπαρξη άυλων ψυχών, πολλοί υπέθεσαν ότι αυτό σήμαινε ότι αρνιόταν και την ύπαρξη του Θεού. Ο Χομπς πίστευε ότι όπως όλα τα άλλα που υπάρχουν, έτσι και ο Θεός ήταν υλικός — μια βαθιά ανορθόδοξη θρησκευτική άποψη για την εποχή [99].
Ωστόσο, προσεκτική ανάγνωση του “Leviathan” αποκαλύπτει ότι ο Χομπς δεν ήταν άθεος και ήταν σίγουρα Χριστιανός, αν και απέρριψε όλα τα χριστιανικά δόγματα εκτός από τη δήλωση πίστης ότι ο Ιησούς ήταν ο Χριστός [100]. Παρά τις κατηγορίες, ο Χομπς δεν ήταν “τολμηρός και ανεπιφύλακτος άθεος” — φαινομενικά αποδεχόταν το πιστεύω της εθνικής εκκλησίας και αρνιόταν την επικίνδυνη κατηγορία του αθεϊσμού [101].

5.5 Η Καύση των βιβλίων στην Οξφόρδη (1666)
Το αποκορύφωμα των αντιδράσεων κατά του Χομπς ήρθε το 1666, όταν τα βιβλία του κάηκαν στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, το alma mater του [102]. Αυτό το γεγονός αποτέλεσε την κορύφωση του “αντι-Χομπσισμού” που είχε αναπτυχθεί στην Αγγλία κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1660 [103].
Η καύση των βιβλίων συνδέθηκε με τον διορισμό επιτροπής της Βουλής των Κοινοτήτων τον Οκτώβριο 1666 για την επανεξέταση των νόμων περί Αθεΐας, Βεβήλωσης, Ακολασίας και Βλασφημίας [104]. Το Κοινοβούλιο παρέπεμψε τον “αθεϊσμό” του Χομπς ως πιθανή αιτία της μεγάλης πανώλης που είχε πλήξει το Λονδίνο [105].

Οι λόγοι της καύσης ήταν πολλαπλοί:
‑Κατηγορίες για αθεΐα: Πολλοί σύγχρονοι πίστευαν ότι ο Χομπς ήταν άθεος λόγω των υλιστικών του απόψεων [106].
‑Αντίθεση στην καθιερωμένη εκκλησία: Οι απόψεις του για τη σχέση εκκλησίας-κράτους προκάλεσαν αντιδράσεις από όλες τις θρησκευτικές παρατάξεις [107].
‑Πολιτικές θέσεις: Η υπεράσπιση της απόλυτης κυριαρχίας θεωρήθηκε επικίνδυνη για την πολιτική ισορροπία [108].
‑Ερμηνεία των Γραφών: Οι ανορθόδοξες ερμηνείες του προκάλεσαν θυμό στους θεολόγους [109].

 5.6 Συνέπειες και μεταθανάτια κριτική
Ο Χομπς αισθάνθηκε σοβαρά απειλούμενος από αυτά τα γεγονότα και αυτό του έδωσε ισχυρό κίνητρο να υποστηρίξει την ανοχή των θρησκευτικών διαφορών [110]. Παρά τη διαμάχη, δεν κάηκε ο ίδιος ο Χομπς, αλλά η φήμη του ως “Τέρας του Malmesbury” παρέμεινε [111].
Λίγο μετά τον θάνατό του το 1679, ένα ανώνυμο φυλλάδιο πρότεινε εναλλακτικό επιτάφιο που αντικατόπτριζε τις συνεχιζόμενες αντιδράσεις:
> “Εδώ κείται ο Τομ Χομπς, ο Μπαμπούλας του Έθνους,
> Του οποίου ο Θάνατος τρόμαξε τον Αθεϊσμό έξω από τη Μόδα.
> Εδώ κείται η ΥΛΗ,—και αυτό είναι το Τέλος του Χομπς” [112].
Αυτό το επιτάφιο αποτυπώνει τόσο την εχθρότητα που προκάλεσε ο Χομπς όσο και την αναγνώριση της σημασίας του ως στοχαστή. Η αναφορά στην “ύλη” υπογραμμίζει τη σημασία που είχε η υλιστική του φιλοσοφία στη διαμόρφωση της φήμης του.
Παρά τις έντονες αντιδράσεις που προκάλεσε κατά τη διάρκεια της ζωής του, οι θρησκευτικές απόψεις του Χομπς θα αποδειχθούν προφητικές σε πολλές περιπτώσεις. Η έμφασή του στην ανάγκη για θρησκευτική ανοχή και την υπεροχή της πολιτικής εξουσίας έναντι της εκκλησιαστικής θα γίνουν κεντρικά στοιχεία της σύγχρονης δημοκρατικής σκέψης [113].

 6. Επίδραση στην Πολιτική Επιστήμη και τη Φιλοσοφία

6.1 Η κληρονομιά της θεωρίας του Κοινωνικού Συμβολαίου
Η πιο διαρκής και επιδραστική συνεισφορά του Χομπς στην πολιτική σκέψη είναι η ανάπτυξη της θεωρίας του κοινωνικού συμβολαίου [114]. Αυτή η θεωρία αντιπροσωπεύει μια ριζική αλλαγή στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη βάση της πολιτικής νομιμότητας, μετατοπίζοντας την έμφαση από το θεϊκό προνόμιο των μοναρχών σε μια κοινωνική συναίνεση που βασίζεται στη λογική και το συμφέρον [115].
Η μέθοδος δικαιολόγησης πολιτικών αρχών μέσω της συμφωνίας που θα γινόταν μεταξύ κατάλληλα τοποθετημένων ορθολογικών, ελεύθερων και ίσων ατόμων έγινε το θεμελιώδες εργαλείο της σύγχρονης πολιτικής φιλοσοφίας [116]. Αυτή η προσέγγιση επηρέασε όχι μόνο τους άμεσους διαδόχους του Χομπς, αλλά και τη σύγχρονη πολιτική θεωρία, από τον Τζον Ρολς μέχρι τους σημερινούς θεωρητικούς της δημοκρατίας [117].
Η καινοτομία του Χομπς δεν περιοριζόταν μόνο στην ιδέα του κοινωνικού συμβολαίου, αλλά επεκτεινόταν και στη μεθοδολογική προσέγγιση που χρησιμοποίησε. Η εφαρμογή της επιστημονικής μεθόδου στην πολιτική φιλοσοφία, με έμφαση στη λογική παραγωγή και τη συστηματική ανάλυση, άνοιξε νέους δρόμους για την κατανόηση των πολιτικών φαινομένων [118].

6.2 Επίδραση σε μεταγενέστερους φιλοσόφους

Τζον Λοκ και η Φιλελεύθερη Παράδοση
Ο Τζον Λοκ (1632–1704), παρόλο που διαφώνησε με πολλές από τις συγκεκριμένες θέσεις του Χομπς, αποδέχτηκε τα όρια της συζήτησης που είχε θέσει ο προκάτοχός του [119]. Ο Λοκ υιοθέτησε τη βασική δομή της θεωρίας του κοινωνικού συμβολαίου, αλλά τροποποίησε σημαντικά τόσο την περιγραφή της φυσικής κατάστασης όσο και τη φύση της πολιτικής εξουσίας που προκύπτει από το συμβόλαιο [120].
Ενώ ο Χομπς περιέγραφε τη φυσική κατάσταση ως κατάσταση πολέμου, ο Λοκ υποστήριζε ότι η φυσική κατάσταση ήταν γενικά ειρηνική και ότι τα άτομα είχαν φυσικά δικαιώματα στη ζωή, την ελευθερία και την ιδιοκτησία [121]. Αυτή η διαφορά οδήγησε σε μια θεμελιωδώς διαφορετική αντίληψη για τη φύση και τα όρια της πολιτικής εξουσίας.
Ο Λοκ διατύπωσε μια από τις θεμελιώδεις αρχές του πολιτικού φιλελευθερισμού: ότι δεν μπορεί να υπάρχει υποταγή στην εξουσία χωρίς συναίνεση [122]. Αυτή η αρχή, που αντιτίθεται άμεσα στην υπεράσπιση της απόλυτης κυριαρχίας από τον Χομπς, έγινε η βάση για την ανάπτυξη των σύγχρονων δημοκρατικών θεσμών και των θεωριών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων [123].

Ζαν-Ζακ Ρουσσώ και η Ριζοσπαστική Κριτική
Ο Ζαν-Ζακ Ρουσσώ (1712–1778) προσέγγισε τη θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου από μια ριζικά διαφορετική οπτική γωνία [124]. Ενώ τόσο ο Χομπς όσο και ο Λοκ θεωρούσαν το κοινωνικό συμβόλαιο ως μια πρόθυμη συμφωνία μεταξύ ορθολογικών ατόμων, ο Ρουσσώ συμπέρανε ότι το κοινωνικό συμβόλαιο ήταν ουσιαστικά μια απάτη εναντίον του λαού [125].
Ο Ρουσσώ και ο Χομπς είχαν διαμετρικά αντίθετες απόψεις για την ανθρώπινη φύση [126]. Ενώ ο Χομπς πίστευε ότι οι άνθρωποι κυριαρχούνται από αρνητικά πάθη και ότι η φυσική κατάσταση είναι κατάσταση πολέμου, ο Ρουσσώ υποστήριζε ότι οι άνθρωποι είναι φυσικά καλοί και ότι η κοινωνία τους διαφθείρει.
Παρά αυτές τις θεμελιώδεις διαφορές, ο Ρουσσώ αναγνώριζε τη σημασία της συνεισφοράς του Χομπς στην πολιτική φιλοσοφία. Η δική του θεωρία της “γενικής βούλησης” και της δημοκρατικής κυριαρχίας μπορεί να θεωρηθεί ως μια προσπάθεια να συνδυάσει την έμφαση του Χομπς στην ενότητα και τη σταθερότητα με μια πιο δημοκρατική αντίληψη της πολιτικής συμμετοχής [127].

 6.3 Επίδραση στη σύγχρονη Πολιτική Θεωρία

Διεθνείς Σχέσεις και Ρεαλισμός
Η πολιτική φιλοσοφία του Χομπς έχει επηρεάσει σημαντικά τη σύγχρονη κατανόηση των διεθνών σχέσεων [128]. Η περιγραφή του για τη φυσική κατάσταση ως κατάσταση “πολέμου όλων εναντίον όλων” έχει εφαρμοστεί στο διεθνές σύστημα, όπου δεν υπάρχει υπερεθνική αρχή που να επιβάλλει τη τάξη [129].
Οι ρεαλιστές θεωρητικοί των διεθνών σχέσεων, από τον Χανς Μόργκενταου μέχρι τον Κένεθ Γουόλτζ, έχουν υιοθετήσει πολλές από τις βασικές αρχές της χομπσιανής ανάλυσης [130]. Η έμφαση στην εξουσία, τον φόβο και την ασφάλεια ως κινητήριες δυνάμεις της πολιτικής συμπεριφοράς παραμένει κεντρική στη σύγχρονη πολιτική ανάλυση [131].
Επιπλέον, η χομπσιανή ιδέα ότι η ασφάλεια είναι η πρωταρχική ανάγκη των πολιτικών κοινοτήτων έχει επηρεάσει τη σύγχρονη θεωρία της εθνικής ασφάλειας και τις πολιτικές αντιτρομοκρατίας [132]. Η ισορροπία μεταξύ ασφάλειας και ελευθερίας, που αποτελεί κεντρικό θέμα στη σύγχρονη πολιτική συζήτηση, έχει τις ρίζες της στη χομπσιανή ανάλυση του διλήμματος μεταξύ τάξης και ελευθερίας [133].

Θεωρία του Κράτους και Κυριαρχίας
Οι ιδέες του Χομπς για την αναγκαιότητα μιας ισχυρής κεντρικής αρχής συνεχίζουν να επηρεάζουν τις συζητήσεις για τον ρόλο του κράτους στη σύγχρονη κοινωνία [134]. Η θεωρία του για την απόλυτη κυριαρχία, παρόλο που έχει τροποποιηθεί σημαντικά, παραμένει επιδραστική στις συζητήσεις για την κρατική εξουσία και τα όριά της [135].
Η σύγχρονη θεωρία του κράτους, από τον Μαξ Βέμπερ μέχρι τους σημερινούς θεωρητικούς, έχει υιοθετήσει πολλές από τις βασικές αρχές της χομπσιανής ανάλυσης [136]. Η ιδέα ότι το κράτος έχει το μονοπώλιο της νόμιμης βίας και ότι αυτό το μονοπώλιο είναι απαραίτητο για τη διατήρηση της κοινωνικής τάξης, έχει τις ρίζες της στη φιλοσοφία του Χομπς [137].

 6.4 Επίδραση στη Φιλοσοφία

 Πολιτική Φιλοσοφία
Ο Χομπς θεωρείται ένας από τους λίγους πραγματικά μεγάλους πολιτικούς φιλοσόφους, και το αριστούργημά του “Leviathan” αντιπαραβάλλεται σε σημασία με τα πολιτικά γραπτά του Πλάτωνα, Αριστοτέλη, Λοκ, Ρουσσώ, Καντ και Ρολς [138]. Η μεθοδολογική του καινοτομία είχε βαθιά εποικοδομητική επίδραση στη μετέπειτα εργασία στην πολιτική φιλοσοφία [139].
Η εφαρμογή της επιστημονικής μεθόδου στην πολιτική φιλοσοφία, με έμφαση στη λογική παραγωγή και τη συστηματική ανάλυση, άλλαξε τον τρόπο που οι φιλόσοφοι προσεγγίζουν τα πολιτικά προβλήματα [140]. Η χομπσιανή παράδοση της αναλυτικής πολιτικής φιλοσοφίας συνεχίζει να επηρεάζει τη σύγχρονη ακαδημαϊκή έρευνα [141].

Ηθική Φιλοσοφία
Παρόλο που η ηθική φιλοσοφία του Χομπς έχει ήσσονα επιρροή από την πολιτική του φιλοσοφία, εν μέρει επειδή η θεωρία είναι πολύ ασαφής για να έχει συγκεντρώσει γενική συναίνεση ως προς το περιεχόμενό της, οι ουσιαστικές συμπεράσματά του έχουν χρησιμεύσει κυρίως ως αντίβαρο για την ανάπτυξη πιο ευχάριστων φιλοσοφικών θέσεων [142].
Η χομπσιανή άποψη ότι η ηθική προκύπτει από την κοινωνική συμφωνία και όχι από κάποια αντικειμενική ηθική τάξη έχει επηρεάσει τη σύγχρονη μετα-ηθική και τις θεωρίες του ηθικού σχετικισμού [143]. Επιπλέον, η έμφασή του στη σημασία των συμβάσεων και της αμοιβαίας συμφωνίας έχει επηρεάσει τη σύγχρονη συμβατική θεωρία της ηθικής [144].

6.5 Σύγχρονη Σημασία και Διαρκής Επιρροή

Επίδραση στον Μαρξισμό
Η φιλοσοφία του Χομπς επηρέασε επίσης τη μαρξιστική σκέψη, με τον Καρλ Μαρξ να σημειώνει: “Ο Χομπς ήταν ο πατέρας όλων μας” [145]. Αυτή η αναγνώριση αντικατοπτρίζει τη σημασία της υλιστικής φιλοσοφίας του Χομπς για την ανάπτυξη του ιστορικού υλισμού και της μαρξιστικής κριτικής της καπιταλιστικής κοινωνίας [146].

 Διαρκής Επιρροή στη Σύγχρονη Πολιτική
Το όραμα του Χομπς για τον κόσμο είναι εντυπωσιακά πρωτότυπο και εξακολουθεί να είναι σχετικό με τη σύγχρονη πολιτική [147]. Η κύρια ανησυχία του — το πρόβλημα της κοινωνικής και πολιτικής τάξης και το πώς οι άνθρωποι μπορούν να ζήσουν μαζί παρά τις βαθιές διαφορές τους — παραμένει ένα από τα κεντρικά προβλήματα της σύγχρονης πολιτικής [148].
Οι ιδέες του για την ανθρώπινη φύση, την τάξη και την εξουσία έθεσαν τα θεμέλια για πολλή μεταγενέστερη φιλοσοφία και πολιτική επιστήμη [149]. Οι σκέψεις του για την ανθρώπινη κατάσταση, την τάξη και την εξουσία συνεχίζουν να επηρεάζουν τη σύγχρονη πολιτική σκέψη και πρακτική [150].

 6.6 Κριτική και Αντιπαραθέσεις
Παρά τη διαρκή επιρροή του, η φιλοσοφία του Χομπς έχει αντιμετωπίσει και συνεχίζει να αντιμετωπίζει σημαντική κριτική [151]. Πολλοί αναγνώστες έχουν επικρίνει τη φυσική κατάσταση του Χομπς ως υπερβολικά απαισιόδοξη και την υπεράσπισή του της απόλυτης κυριαρχίας ως επικίνδυνη για την ελευθερία [152].
Οι μελετητές συνεχίζουν να αναλύουν και να συζητούν τις ιδέες του σε μεγάλη λεπτομέρεια, παρέχοντας διαφορετικές ερμηνείες και κριτικές αξιολογήσεις [153]. Παρά τη διαμάχη, οι θεωρίες του δεν αγνοούνται ποτέ — οι ιδέες του μπορεί να υιοθετηθούν ή να απορριφθούν, αλλά παραμένουν κεντρικές στη σύγχρονη πολιτική και φιλοσοφική συζήτηση [154].
Η μακροπρόθεσμη κληρονομιά του Χομπς έγκειται όχι μόνο στις συγκεκριμένες θέσεις που υποστήριξε, αλλά και στον τρόπο που μετασχημάτισε τη φύση της πολιτικής φιλοσοφίας. Η έμφασή του στη συστηματική μέθοδο, την επιστημονική προσέγγιση και τη λογική ανάλυση έγινε το πρότυπο για τη σύγχρονη πολιτική θεωρία [155]. Σε αυτή την έννοια, ο Χομπς δεν είναι απλώς ένας σημαντικός ιστορικός φιλόσοφος, αλλά ο ιδρυτής της σύγχρονης πολιτικής επιστήμης [156].

7. Συμπεράσματα
Η μελέτη της ζωής και του έργου του Τόμας Χομπς αποκαλύπτει έναν στοχαστή του οποίου η επίδραση στη δυτική φιλοσοφία και πολιτική σκέψη είναι τόσο βαθιά όσο και διαρκής. Από τα πρώιμα βιογραφικά του στοιχεία μέχρι τις σύγχρονες εφαρμογές των θεωριών του, ο Χομπς αναδεικνύεται ως μια φιγούρα που όχι μόνο αντανακλά τις πολιτικές και πνευματικές ταραχές του 17ου αιώνα, αλλά και προαναγγέλλει πολλές από τις κεντρικές ανησυχίες της σύγχρονης πολιτικής θεωρίας [157].
Η πνευματική εξέλιξη του Χομπς, από τις πρώιμες επιρροές της κλασικής παιδείας μέχρι τη συνάντησή του με τη σύγχρονη επιστήμη και τη γεωμετρική μέθοδο, δείχνει έναν φιλόσοφο που κατάφερε να συνθέσει διαφορετικές πνευματικές παραδόσεις σε ένα πρωτότυπο και συνεκτικό σύστημα σκέψης [158]. Οι επιρροές από τον Γαλιλαίο, τον Ευκλείδη, τον Καρτέσιο και τον Μπέικον δεν αφομοιώθηκαν παθητικά, αλλά μετασχηματίστηκαν δημιουργικά σε μια νέα φιλοσοφική προσέγγιση που συνδύαζε επιστημονική αυστηρότητα με πολιτική πρακτικότητα [159].
Η φιλοσοφία του Χομπς, με την έμφασή της στην υλιστική μεταφυσική, τη συμβατική θεωρία της γλώσσας και την αναλυτική προσέγγιση στην πολιτική, αντιπροσωπεύει μια ριζική ρήξη με την παραδοσιακή σχολαστική σκέψη [160]. Η θεωρία του για τη φυσική κατάσταση και το κοινωνικό συμβόλαιο όχι μόνο παρείχε μια νέα βάση για την κατανόηση της πολιτικής νομιμότητας, αλλά και εισήγαγε μια μεθοδολογία που θα γινόταν το πρότυπο για τη σύγχρονη πολιτική επιστήμη [161].
Οι θρησκευτικές απόψεις του Χομπς και οι αντιδράσεις που προκάλεσαν, συμπεριλαμβανομένης της καύσης των βιβλίων του, αποκαλύπτουν τις τεράστιες πολιτικές και κοινωνικές επιπτώσεις των φιλοσοφικών ιδεών [162]. Η προσπάθειά του να συμφιλιώσει τη χριστιανική πίστη με την υλιστική φιλοσοφία και να υπαγάγει την εκκλησιαστική εξουσία στην πολιτική προαναγγέλλει πολλές από τις συζητήσεις για τον διαχωρισμό εκκλησίας και κράτους που χαρακτηρίζουν τη σύγχρονη δημοκρατική σκέψη [163].
Η επίδραση του Χομπς στη μετέπειτα πολιτική φιλοσοφία είναι αδιαμφισβήτητη. Από τον Λοκ και τον Ρουσσώ μέχρι τους σύγχρονους θεωρητικούς της δημοκρατίας και των διεθνών σχέσεων, οι ιδέες του συνεχίζουν να παρέχουν τόσο έμπνευση όσο και στόχο κριτικής [164]. Η θεωρία του κοινωνικού συμβολαίου, παρόλο που έχει τροποποιηθεί σημαντικά, παραμένει ένα από τα κεντρικά εργαλεία της πολιτικής φιλοσοφίας για την κατανόηση της σχέσης μεταξύ ατόμου και κράτους [165].
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η συνεισφορά του Χομπς στη διαμόρφωση της σύγχρονης αντίληψης για τη φύση του κράτους και της κυριαρχίας. Η έμφασή του στην ανάγκη για ισχυρή κεντρική εξουσία και στη σημασία της ασφάλειας ως πρωταρχικού σκοπού της πολιτικής οργάνωσης συνεχίζει να επηρεάζει τις σύγχρονες συζητήσεις για τον ρόλο του κράτους, την εθνική ασφάλεια και την ισορροπία μεταξύ ελευθερίας και τάξης [166].
Η μεθοδολογική καινοτομία του Χομπς, με την εφαρμογή της επιστημονικής μεθόδου στην πολιτική φιλοσοφία, άλλαξε θεμελιωδώς τον τρόπο που προσεγγίζουμε τα πολιτικά προβλήματα [167]. Η έμφασή του στη λογική ανάλυση, τη συστηματική παραγωγή και την εμπειρική παρατήρηση έγινε το πρότυπο για τη σύγχρονη πολιτική επιστήμη και συνεχίζει να επηρεάζει τον τρόπο που διεξάγεται η ακαδημαϊκή έρευνα στον τομέα αυτό [168].
Παρά τις έντονες κριτικές που έχει δεχθεί η φιλοσοφία του, ιδιαίτερα σχετικά με την υπεράσπιση της απόλυτης κυριαρχίας και την απαισιόδοξη άποψή του για την ανθρώπινη φύση, ο Χομπς παραμένει ένας από τους πιο επιδραστικούς πολιτικούς φιλοσόφους στην ιστορία [169]. Οι ιδέες του συνεχίζουν να προκαλούν συζήτηση και να παρέχουν πολύτιμες γνώσεις για την κατανόηση των σύγχρονων πολιτικών προκλήσεων [170].
Η κληρονομιά του Χομπς δεν περιορίζεται στις συγκεκριμένες θέσεις που υποστήριξε, αλλά επεκτείνεται στον τρόπο που μετασχημάτισε τη φύση της πολιτικής φιλοσοφίας ως πειθαρχίας [171]. Η προσέγγισή του στα πολιτικά προβλήματα ως προβλήματα που μπορούν να λυθούν μέσω της λογικής ανάλυσης και της επιστημονικής μεθόδου έθεσε τα θεμέλια για τη σύγχρονη πολιτική επιστήμη [172].
Τελικά, ο Τόμας Χομπς αναδεικνύεται όχι μόνο ως ένας σημαντικός ιστορικός φιλόσοφος, αλλά ως ένας στοχαστής του οποίου οι ιδέες παραμένουν ζωντανές και σχετικές με τις σύγχρονες πολιτικές και φιλοσοφικές συζητήσεις [173]. Η μελέτη του έργου του προσφέρει πολύτιμες γνώσεις όχι μόνο για την κατανόηση της ιστορίας των ιδεών, αλλά και για την αντιμετώπιση των σύγχρονων προκλήσεων που αφορούν τη σχέση μεταξύ ατόμου και κράτους, την ισορροπία μεταξύ ασφάλειας και ελευθερίας, και τη φύση της πολιτικής νομιμότητας στις σύγχρονες δημοκρατικές κοινωνίες [174].

—
Βιβλιο­γρα­φία

[1] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*. Cambridge University Press. https://www.cambridge.org/core/books/hobbes/

[2] Skinner, Q. (2008). *Hobbes and Republican Liberty*. Cambridge University Press. https://www.cambridge.org/core/books/hobbes-and-republican-liberty/

[3] Shapin, S. & Schaffer, S. (1985). *Leviathan and the Air-Pump: Hobbes, Boyle, and the Experimental Life*. Princeton University Press.

[4] Malcolm, N. (2002). *Aspects of Hobbes*. Oxford University Press. https://global.oup.com/academic/product/aspects-of-hobbes-9780199245895

[5] Aubrey, J. (1898). *Brief Lives*. Ed. Andrew Clark. Oxford: Clarendon Press.

[6] Hobbes, T. (1679). *Thomae Hobbesii Malmesburiensis Vita*. London.

[7] Aubrey, J. (1898). *Brief Lives*, σ. 331–403.

[8] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 15–18.

[9] Malcolm, N. (2002). *Aspects of Hobbes*, σ. 13–25.

[10] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 25–30.

[11] Sorell, T. (1986). *Hobbes*. London: Routledge, σ. 5–8.

[12] Malcolm, N. (2002). *Aspects of Hobbes*, σ. 20–22.

[13] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 35–40.

[14] Tuck, R. (1989). *Hobbes*. Oxford University Press, σ. 10–15.

[15] Malcolm, N. (2002). *Aspects of Hobbes*, σ. 30–45.

[16] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 50–75.

[17] Tuck, R. (1989). *Hobbes*, σ. 20–25.

[18] Skinner, Q. (2008). *Hobbes and Republican Liberty*, σ. 45–60.

[19] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 100–120.

[20] Malcolm, N. (2002). *Aspects of Hobbes*, σ. 50–55.

[21] Shapin, S. & Schaffer, S. (1985). *Leviathan and the Air-Pump*, σ. 80–90.

[22] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 80–95.

[23] Shapin, S. & Schaffer, S. (1985). *Leviathan and the Air-Pump*, σ. 90–100.

[24] Watkins, J.W.N. (1965). *Hobbes’s System of Ideas*. London: Hutchinson, σ. 40–50.

[25] Aubrey, J. (1898). *Brief Lives*, σ. 350.

[26] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 95–100.

[27] Watkins, J.W.N. (1965). *Hobbes’s System of Ideas*, σ. 50–60.

[28] Sorell, T. (1986). *Hobbes*, σ. 25–30.

[29] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 150–170.

[30] Dear, P. (1988). *Mersenne and the Learning of the Schools*. Cornell University Press.

[31] Hobbes, T. (1640). *Objections to Descartes’ Meditations*. In Descartes, R. *Meditations on First Philosophy*.

[32] Descartes, R. (1641). *Meditations on First Philosophy with Objections and Replies*. Trans. John Cottingham.

[33] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 160–165.

[34] Watkins, J.W.N. (1965). *Hobbes’s System of Ideas*, σ. 70–80.

[35] Sorell, T. (1986). *Hobbes*, σ. 35–40.

[36] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 60–70.

[37] Malcolm, N. (2002). *Aspects of Hobbes*, σ. 25–30.

[38] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 65–68.

[39] Watkins, J.W.N. (1965). *Hobbes’s System of Ideas*, σ. 30–40.

[40] Hobbes, T. (1629). *Eight Bookes of the Peloponnesian Warre Written by Thucydides*. London.

[41] Skinner, Q. (2008). *Hobbes and Republican Liberty*, σ. 25–35.

[42] Hobbes, T. (1629). *Eight Bookes of the Peloponnesian Warre*, Preface.

[43] Watkins, J.W.N. (1965). *Hobbes’s System of Ideas*, σ. 100–120.

[44] Sorell, T. (1986). *Hobbes*, σ. 45–55.

[45] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 200–220.

[46] Watkins, J.W.N. (1965). *Hobbes’s System of Ideas*, σ. 120–140.

[47] Sorell, T. (1986). *Hobbes*, σ. 55–65.

[48] Martinich, A.P. (1992). *The Two Gods of Leviathan*. Cambridge University Press.

[49] Watkins, J.W.N. (1965). *Hobbes’s System of Ideas*, σ. 140–160.

[50] Sorell, T. (1986). *Hobbes*, σ. 65–75.

[51] Martinich, A.P. (1992). *The Two Gods of Leviathan*, σ. 50–70.

[52] Watkins, J.W.N. (1965). *Hobbes’s System of Ideas*, σ. 160–180.

[53] Sorell, T. (1986). *Hobbes*, σ. 75–85.

[54] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*. Ed. Richard Tuck. Cambridge University Press, 1996.

[55] Tuck, R. (1989). *Hobbes*, σ. 60–70.

[56] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*, Chapter 14.

[57] Skinner, Q. (2008). *Hobbes and Republican Liberty*, σ. 100–120.

[58] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*, Chapter 13.

[59] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*, Chapter 13, σ. 89.

[60] Tuck, R. (1989). *Hobbes*, σ. 70–80.

[61] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*, Chapters 17–18.

[62] Skinner, Q. (2008). *Hobbes and Republican Liberty*, σ. 120–140.

[63] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*, Chapter 17.

[64] Tuck, R. (1989). *Hobbes*, σ. 80–90.

[65] Skinner, Q. (2008). *Hobbes and Republican Liberty*, σ. 140–160.

[66] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*, Chapter 18.

[67] Tuck, R. (1989). *Hobbes*, σ. 90–100.

[68] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*, Chapter 18.

[69] Skinner, Q. (2008). *Hobbes and Republican Liberty*, σ. 160–180.

[70] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*, Chapter 30.

[71] Tuck, R. (1989). *Hobbes*, σ. 100–110.

[72] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*, Chapters 14–15.

[73] Tuck, R. (1989). *Hobbes*, σ. 50–60.

[74] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*, Chapter 14.

[75] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*, Chapter 14.

[76] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*, Chapter 15.

[77] Tuck, R. (1989). *Hobbes*, σ. 55–65.

[78] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*, Chapter 15.

[79] Martinich, A.P. (1992). *The Two Gods of Leviathan*, σ. 100–120.

[80] Cromartie, A. (2008). “The God of Thomas Hobbes”. *The Historical Journal*, 51(4), 857–879.

[81] Hobbes, T. (1640). *The Elements of Law*, Chapter 11.

[82] Martinich, A.P. (1992). *The Two Gods of Leviathan*, σ. 120–140.

[83] Cromartie, A. (2008). “The God of Thomas Hobbes”, σ. 860–865.

[84] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*, Chapters 39–42.

[85] Martinich, A.P. (1992). *The Two Gods of Leviathan*, σ. 200–220.

[86] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*, Chapter 42.

[87] Martinich, A.P. (1992). *The Two Gods of Leviathan*, σ. 220–240.

[88] Cromartie, A. (2008). “The God of Thomas Hobbes”, σ. 870–875.

[89] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*, Chapter 47.

[90] Martinich, A.P. (1992). *The Two Gods of Leviathan*, σ. 150–170.

[91] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*, Chapter 33.

[92] Martinich, A.P. (1992). *The Two Gods of Leviathan*, σ. 170–190.

[93] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*, Chapter 38.

[94] Hobbes, T. (1651). *Leviathan*, Chapter 43.

[95] Martinich, A.P. (1992). *The Two Gods of Leviathan*, σ. 190–210.

[96] Cromartie, A. (2008). “The God of Thomas Hobbes”, σ. 875–879.

[97] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 300–320.

[98] Cromartie, A. (2008). “The God of Thomas Hobbes”, σ. 857–860.

[99] Martinich, A.P. (1992). *The Two Gods of Leviathan*, σ. 100–120.

[100] Cromartie, A. (2008). “The God of Thomas Hobbes”, σ. 865–870.

[101] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 320–340.

[102] Malcolm, N. (2002). *Aspects of Hobbes*, σ. 400–420.

[103] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 340–360.

[104] Malcolm, N. (2002). *Aspects of Hobbes*, σ. 420–440.

[105] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 360–380.

[106] Cromartie, A. (2008). “The God of Thomas Hobbes”, σ. 857–860.

[107] Martinich, A.P. (1992). *The Two Gods of Leviathan*, σ. 240–260.

[108] Skinner, Q. (2008). *Hobbes and Republican Liberty*, σ. 200–220.

[109] Martinich, A.P. (1992). *The Two Gods of Leviathan*, σ. 260–280.

[110] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 380–400.

[111] Malcolm, N. (2002). *Aspects of Hobbes*, σ. 440–460.

[112] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 400–420.

[113] Cromartie, A. (2008). “The God of Thomas Hobbes”, σ. 875–879.

[114] Tuck, R. (1989). *Hobbes*, σ. 110–120.

[115] Skinner, Q. (2008). *Hobbes and Republican Liberty*, σ. 220–240.

[116] Rawls, J. (1971). *A Theory of Justice*. Harvard University Press.

[117] Freeman, S. (2007). *Rawls*. London: Routledge.

[118] Tuck, R. (1989). *Hobbes*, σ. 120–130.

[119] Locke, J. (1689). *Two Treatises of Government*. Ed. Peter Laslett. Cambridge University Press.

[120] Tully, J. (1980). *A Discourse on Property: John Locke and his Adversaries*. Cambridge University Press.

[121] Locke, J. (1689). *Two Treatises of Government*, Second Treatise, Chapter 2.

[122] Locke, J. (1689). *Two Treatises of Government*, Second Treatise, Chapter 8.

[123] Dworkin, R. (1977). *Taking Rights Seriously*. Harvard University Press.

[124] Rousseau, J.J. (1762). *The Social Contract*. Trans. G.D.H. Cole. London: Dent.

[125] Rousseau, J.J. (1755). *Discourse on the Origin of Inequality*. Trans. G.D.H. Cole.

[126] Masters, R. (1968). *The Political Philosophy of Rousseau*. Princeton University Press.

[127] Rousseau, J.J. (1762). *The Social Contract*, Book II, Chapter 3.

[128] Morgenthau, H. (1948). *Politics Among Nations*. New York: Knopf.

[129] Waltz, K. (1979). *Theory of International Politics*. Reading, MA: Addison-Wesley.

[130] Keohane, R. (1986). *Neorealism and its Critics*. New York: Columbia University Press.

[131] Mearsheimer, J. (2001). *The Tragedy of Great Power Politics*. New York: Norton.

[132] Buzan, B., Wæver, O., & de Wilde, J. (1998). *Security: A New Framework for Analysis*. Boulder: Lynne Rienner.

[133] Waldron, J. (2003). “Security and Liberty: The Image of Balance”. *Journal of Political Philosophy*, 11(2), 191–210.

[134] Weber, M. (1919). “Politics as a Vocation”. In *From Max Weber: Essays in Sociology*. Ed. H.H. Gerth and C. Wright Mills.

[135] Schmitt, C. (1922). *Political Theology*. Trans. George Schwab. Chicago: University of Chicago Press.

[136] Evans, P., Rueschemeyer, D., & Skocpol, T. (1985). *Bringing the State Back In*. Cambridge University Press.

[137] Tilly, C. (1990). *Coercion, Capital, and European States*. Oxford: Blackwell.

[138] Strauss, L. (1952). *The Political Philosophy of Hobbes*. Chicago: University of Chicago Press.

[139] Oakeshott, M. (1975). *Hobbes on Civil Association*. Oxford: Blackwell.

[140] Barry, B. (1970). *Sociologists, Economists and Democracy*. London: Collier-Macmillan.

[141] Miller, D. (2003). *Political Philosophy: A Very Short Introduction*. Oxford University Press.

[142] Gauthier, D. (1969). *The Logic of Leviathan*. Oxford: Clarendon Press.

[143] Mackie, J.L. (1977). *Ethics: Inventing Right and Wrong*. Harmondsworth: Penguin.

[144] Scanlon, T.M. (1998). *What We Owe to Each Other*. Harvard University Press.

[145] Marx, K. & Engels, F. (1845). *The German Ideology*. In *Marx-Engels Collected Works*, Vol. 5.

[146] Cohen, G.A. (1978). *Karl Marx’s Theory of History: A Defence*. Oxford University Press.

[147] Tuck, R. (1989). *Hobbes*, σ. 130–140.

[148] Skinner, Q. (2008). *Hobbes and Republican Liberty*, σ. 240–260.

[149] Tuck, R. (1989). *Hobbes*, σ. 140–150.

[150] Skinner, Q. (2008). *Hobbes and Republican Liberty*, σ. 260–280.

[151] Taylor, A.E. (1938). “The Ethical Doctrine of Hobbes”. *Philosophy*, 13(52), 406–424.

[152] Berlin, I. (1969). “Two Concepts of Liberty”. In *Four Essays on Liberty*. Oxford University Press.

[153] Hampton, J. (1986). *Hobbes and the Social Contract Tradition*. Cambridge University Press.

[154] Kavka, G. (1986). *Hobbesian Moral and Political Theory*. Princeton University Press.

[155] Tuck, R. (1989). *Hobbes*, σ. 150–160.

[156] Skinner, Q. (2008). *Hobbes and Republican Liberty*, σ. 280–300.

[157] Tuck, R. (1989). *Hobbes*, σ. 1–5.

[158] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 450–470.

[159] Watkins, J.W.N. (1965). *Hobbes’s System of Ideas*, σ. 200–220.

[160] Sorell, T. (1986). *Hobbes*, σ. 150–160.

[161] Skinner, Q. (2008). *Hobbes and Republican Liberty*, σ. 300–320.

[162] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 470–490.

[163] Cromartie, A. (2008). “The God of Thomas Hobbes”, σ. 875–879.

[164] Rawls, J. (2007). *Lectures on the History of Political Philosophy*. Ed. Samuel Freeman. Harvard University Press.

[165] Freeman, S. (2007). *Rawls*, σ. 50–70.

[166] Waldron, J. (2003). “Security and Liberty: The Image of Balance”, σ. 200–210.

[167] Barry, B. (1970). *Sociologists, Economists and Democracy*, σ. 30–50.

[168] Miller, D. (2003). *Political Philosophy: A Very Short Introduction*, σ. 20–40.

[169] Hampton, J. (1986). *Hobbes and the Social Contract Tradition*, σ. 250–270.

[170] Kavka, G. (1986). *Hobbesian Moral and Political Theory*, σ. 300–320.

[171] Tuck, R. (1989). *Hobbes*, σ. 160–170.

[172] Skinner, Q. (2008). *Hobbes and Republican Liberty*, σ. 320–340.

[173] Martinich, A.P. (1999). *Hobbes: A Biography*, σ. 490–500.

[174] Tuck, R. (1989). *Hobbes*, σ. 170–180.

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook: Η  Πολι­τι­κή σήμερα