του Στέρτσου Χαράλαμπου

Στον 21ο αιώ­να, οι ψηφια­κές τεχνο­λο­γί­ες έχουν μετα­μορ­φώ­σει ριζι­κά σχε­δόν κάθε πτυ­χή της ανθρώ­πι­νης ζωής. Από τις οικο­νο­μι­κές συναλ­λα­γές και την εκπαί­δευ­ση μέχρι τις κοι­νω­νι­κές σχέ­σεις και την εργα­σία, η ψηφια­κή επα­νά­στα­ση έχει ανα­δια­μορ­φώ­σει τον τρό­πο που αλλη­λε­πι­δρού­με με τον κόσμο γύρω μας. Παρό­λα αυτά, ένας τομέ­ας παρα­μέ­νει σχε­τι­κά ανέγ­γι­χτος από αυτή την τεχνο­λο­γι­κή μετα­μόρ­φω­ση: η δημο­κρα­τία και η πολι­τι­κή συμμετοχή.

Τα δημο­κρα­τι­κά θεσμι­κά όργα­να σήμε­ρα μοιά­ζουν σε μεγά­λο βαθ­μό με αυτά που υπήρ­χαν πριν από δεκα­ε­τί­ες, αν όχι αιώ­νες. Τα κοι­νο­βού­λια, οι εθνι­κές συνε­λεύ­σεις και οι τοπι­κές αυτο­διοι­κή­σεις λει­τουρ­γούν με δομές και δια­δι­κα­σί­ες που ανα­πτύ­χθη­καν σε μια επο­χή όπου η επι­κοι­νω­νία ήταν αργή, η πλη­ρο­φο­ρία σπά­νια και η συμ­με­το­χή των πολι­τών περιο­ρι­σμέ­νη σε περιο­δι­κές εκλο­γές. Αυτό το χάσμα μετα­ξύ της ψηφια­κής καθη­με­ρι­νό­τη­τας των πολι­τών και των ανα­χρο­νι­στι­κών πολι­τι­κών δια­δι­κα­σιών έχει συμ­βά­λει στη διά­βρω­ση της εμπι­στο­σύ­νης προς τους δημο­κρα­τι­κούς θεσμούς και στην αύξη­ση της πολι­τι­κής αποξένωσης.

Σε αυτό το πλαί­σιο, η ψηφια­κή δημο­κρα­τία ανα­δύ­ε­ται ως μια πολ­λά υπο­σχό­με­νη λύση. Οι υπο­στη­ρι­κτές της υπο­στη­ρί­ζουν ότι οι νέες τεχνο­λο­γί­ες μπο­ρούν να επι­τύ­χουν ευρύ­τε­ρη και βαθύ­τε­ρη συμ­με­το­χή των πολι­τών, να δημιουρ­γή­σουν έναν πλου­σιό­τε­ρο δημό­σιο χώρο για διά­λο­γο και συζή­τη­ση, και να απο­κα­τα­στή­σουν τη σύν­δε­ση μετα­ξύ των εκπρο­σώ­πων και των εκπρο­σω­πού­με­νων. Ωστό­σο, η πραγ­μα­τι­κό­τη­τα έχει απο­δει­χθεί πιο περί­πλο­κη από τις αρχι­κές ελπί­δες και προσδοκίες.

Το παρά­δειγ­μα του Ιτα­λι­κού Κινή­μα­τος Πέντε Αστέ­ρων (Five Star Movement) προ­σφέ­ρει ένα ιδιαί­τε­ρα διδα­κτι­κό μάθη­μα για τις δυνα­τό­τη­τες και τους κιν­δύ­νους της ψηφια­κής δημο­κρα­τί­ας. Ιδρυ­μέ­νο στα τέλη της δεκα­ε­τί­ας του 2000 από τον κωμι­κό Beppe Grillo και τον ψηφια­κό επι­χει­ρη­μα­τία Gianroberto Casaleggio, το κίνη­μα υπο­σχό­ταν να επα­να­στα­τή­σει την ιτα­λι­κή πολι­τι­κή μέσω της άμε­σης ψηφια­κής δημο­κρα­τί­ας. Με την πλατ­φόρ­μα Rousseau, που πήρε το όνο­μά της από τον φιλό­σο­φο της άμε­σης δημο­κρα­τί­ας Jean-Jacques Rousseau, το κίνη­μα επέ­τρε­πε στα μέλη του να συμ­με­τέ­χουν στη λήψη στρα­τη­γι­κών απο­φά­σε­ων, στην επι­λο­γή υπο­ψη­φί­ων και στη δια­μόρ­φω­ση πολι­τι­κών μέσω συχνών δια­δι­κτυα­κών ψηφοφοριών.

Η ταχεία άνο­δος του Five Star Movement στην εξου­σία το 2018, όταν έγι­νε το μεγα­λύ­τε­ρο κόμ­μα στην Ιτα­λία με 32% των ψήφων, φάνη­κε να επι­βε­βαιώ­νει τις υπο­σχέ­σεις της ψηφια­κής δημο­κρα­τί­ας. Ωστό­σο, τα επό­με­να χρό­νια απο­κά­λυ­ψαν σοβα­ρές αδυ­να­μί­ες και παγί­δες που οδή­γη­σαν στην κατάρ­ρευ­ση του μοντέ­λου και στον οδυ­νη­ρό χωρι­σμό του κινή­μα­τος από την πλατ­φόρ­μα Rousseau το 2021. Αυτή η εμπει­ρία προ­σφέ­ρει πολύ­τι­μα διδάγ­μα­τα για το πώς οι νέες τεχνο­λο­γί­ες μπο­ρούν να χρη­σι­μο­ποι­η­θούν για την ενί­σχυ­ση της δημο­κρα­τι­κής συμ­με­το­χής, αλλά και για τις παγί­δες που πρέ­πει να αποφευχθούν.

Στο παρόν άρθρο, εξε­τά­ζου­με τις ευκαι­ρί­ες που προ­σφέ­ρουν οι νέες τεχνο­λο­γί­ες για τη δημο­κρα­τι­κή συμ­με­το­χή, ανα­λύ­ου­με τις παγί­δες που αντι­με­τώ­πι­σε το Five Star Movement, και προ­τεί­νου­με τρό­πους με τους οποί­ους μπο­ρούν να αξιο­ποι­η­θούν οι ψηφια­κές τεχνο­λο­γί­ες με προ­σο­χή και σύνε­ση για την ενί­σχυ­ση της δημο­κρα­τί­ας χωρίς να υπο­νο­μευ­θούν οι θεμε­λιώ­δεις δημο­κρα­τι­κές αρχές.

Οι ευκαιρίες των νέων τεχνολογιών για τη δημοκρατική συμμετοχή

Διεύρυνση της συμμετοχής

Οι ψηφια­κές τεχνο­λο­γί­ες προ­σφέ­ρουν πρω­το­φα­νείς δυνα­τό­τη­τες για τη διεύ­ρυν­ση της πολι­τι­κής συμ­με­το­χής. Σε αντί­θε­ση με τις παρα­δο­σια­κές μορ­φές πολι­τι­κής δρά­σης που απαι­τούν φυσι­κή παρου­σία σε συγκε­κρι­μέ­νους χώρους και χρό­νους, οι δια­δι­κτυα­κές πλατ­φόρ­μες επι­τρέ­πουν στους πολί­τες να συμ­με­τέ­χουν στην πολι­τι­κή δια­δι­κα­σία από οπου­δή­πο­τε και οπο­τε­δή­πο­τε. Αυτό είναι ιδιαί­τε­ρα σημα­ντι­κό για ομά­δες που παρα­δο­σια­κά αντι­με­τω­πί­ζουν εμπό­δια στη συμ­με­το­χή, όπως άτο­μα με κινη­τι­κές δυσκο­λί­ες, γονείς με μικρά παι­διά, εργα­ζό­με­νοι με ακα­νό­νι­στα ωρά­ρια, ή κάτοι­κοι απο­μα­κρυ­σμέ­νων περιοχών.

Το Five Star Movement αρχι­κά επέ­τυ­χε να κινη­το­ποι­ή­σει χιλιά­δες πολί­τες που αισθά­νο­νταν απο­κλει­σμέ­νοι από την παρα­δο­σια­κή πολι­τι­κή δια­δι­κα­σία. Μέσω της πλατ­φόρ­μας Rousseau, το κίνη­μα κατά­φε­ρε να συγκε­ντρώ­σει 195.000 πιστο­ποι­η­μέ­νους χρή­στες, εκ των οποί­ων 112.000 είχαν δικαί­ω­μα ψήφου [1]. Αυτοί οι αριθ­μοί αντι­προ­σω­πεύ­ουν έναν σημα­ντι­κό αριθ­μό πολι­τών που βρή­καν στην ψηφια­κή πλατ­φόρ­μα έναν τρό­πο να εκφρά­σουν τις πολι­τι­κές τους από­ψεις και να επη­ρε­ά­σουν τη λήψη αποφάσεων.

Άμεση δημοκρατία και συνεχής συμμετοχή

Οι ψηφια­κές τεχνο­λο­γί­ες επι­τρέ­πουν τη μετά­βα­ση από το μοντέ­λο της αντι­προ­σω­πευ­τι­κής δημο­κρα­τί­ας, όπου οι πολί­τες ψηφί­ζουν κάθε τέσ­σε­ρα ή πέντε χρό­νια, σε ένα μοντέ­λο συνε­χούς συμ­με­το­χής. Μέσω δια­δι­κτυα­κών πλατ­φορ­μών, οι πολί­τες μπο­ρούν να συμ­με­τέ­χουν στη δια­μόρ­φω­ση πολι­τι­κών, να εκφρά­ζουν τις από­ψεις τους για συγκε­κρι­μέ­να ζητή­μα­τα, και να επη­ρε­ά­ζουν τις απο­φά­σεις των εκπρο­σώ­πων τους σε πραγ­μα­τι­κό χρόνο.

Η πλατ­φόρ­μα Rousseau προ­σέ­φε­ρε στα μέλη του Five Star Movement τη δυνα­τό­τη­τα να συμ­με­τέ­χουν σε πάνω από 340 δια­βου­λεύ­σεις, με δεκά­δες χιλιά­δες ανθρώ­πους να λαμ­βά­νουν μέρος στις πιο κρί­σι­μες από αυτές [2]. Οι συμ­με­τέ­χο­ντες μπο­ρού­σαν να ψηφί­ζουν για την επι­λο­γή υπο­ψη­φί­ων σε τοπι­κό, περι­φε­ρεια­κό, εθνι­κό και ευρω­παϊ­κό επί­πε­δο, να συμ­με­τέ­χουν στη συγ­γρα­φή νομο­σχε­δί­ων, και να εκφρά­ζουν τις από­ψεις τους για στρα­τη­γι­κές απο­φά­σεις του κινήματος.

Διαφάνεια και λογοδοσία

Οι ψηφια­κές πλατ­φόρ­μες μπο­ρούν να ενι­σχύ­σουν τη δια­φά­νεια στην πολι­τι­κή δια­δι­κα­σία με τρό­πους που δεν ήταν δυνα­τοί στο παρελ­θόν. Οι απο­φά­σεις μπο­ρούν να κατα­γρά­φο­νται, οι συζη­τή­σεις να αρχειο­θε­τού­νται, και οι πολί­τες να έχουν πρό­σβα­ση σε λεπτο­με­ρείς πλη­ρο­φο­ρί­ες για το πώς και για­τί λήφθη­καν συγκε­κρι­μέ­νες απο­φά­σεις. Αυτό δημιουρ­γεί νέες δυνα­τό­τη­τες για λογο­δο­σία και παρα­κο­λού­θη­ση της πολι­τι­κής δράσης.

Επι­πλέ­ον, οι ψηφια­κές τεχνο­λο­γί­ες επι­τρέ­πουν τη δημιουρ­γία νέων μορ­φών πολι­τι­κής οργά­νω­σης που είναι λιγό­τε­ρο ιεραρ­χι­κές και περισ­σό­τε­ρο συμ­με­το­χι­κές. Αντί για τις παρα­δο­σια­κές κομ­μα­τι­κές δομές όπου οι απο­φά­σεις λαμ­βά­νο­νται από μια μικρή ομά­δα ηγε­τών, οι ψηφια­κές πλατ­φόρ­μες μπο­ρούν να επι­τρέ­ψουν πιο δημο­κρα­τι­κές δια­δι­κα­σί­ες λήψης αποφάσεων.

Καινοτόμα εργαλεία συμμετοχής

Οι σύγ­χρο­νες τεχνο­λο­γί­ες προ­σφέ­ρουν ένα ευρύ φάσμα εργα­λεί­ων που μπο­ρούν να ενι­σχύ­σουν τη δημο­κρα­τι­κή συμ­με­το­χή. Δια­δρα­στι­κοί χάρ­τες επι­τρέ­πουν στους πολί­τες να εκφρά­ζουν τις από­ψεις τους για τοπι­κά ζητή­μα­τα με γεω­γρα­φι­κή ακρί­βεια. Προ­σο­μοιώ­σεις προ­ϋ­πο­λο­γι­σμού δίνουν τη δυνα­τό­τη­τα στους πολί­τες να κατα­νο­ή­σουν τις δυσκο­λί­ες της δημο­σιο­νο­μι­κής δια­χεί­ρι­σης και να προ­τεί­νουν εναλ­λα­κτι­κές λύσεις. Εργα­λεία συλ­λο­γι­κής νοη­μο­σύ­νης μπο­ρούν να συγκε­ντρώ­σουν και να συν­θέ­σουν τις από­ψεις χιλιά­δων πολι­τών για πολύ­πλο­κα ζητήματα.

Το παρά­δειγ­μα της Ταϊ­βάν, όπου η υπουρ­γός Audrey Tang έχει ανα­πτύ­ξει και­νο­τό­μες πλατ­φόρ­μες όπως η vTaiwan και η join.gov.tw, δεί­χνει πώς οι τεχνο­λο­γί­ες μπο­ρούν να χρη­σι­μο­ποι­η­θούν για τη δημιουρ­γία νέων μορ­φών συναί­νε­σης και συλ­λο­γι­κής λήψης απο­φά­σε­ων [3]. Αυτές οι πλατ­φόρ­μες επι­τρέ­πουν στους πολί­τες όχι μόνο να εκφρά­ζουν τις από­ψεις τους, αλλά και να συνερ­γά­ζο­νται για την εύρε­ση κοι­νά απο­δε­κτών λύσε­ων σε πολύ­πλο­κα προβλήματα.

Εκπαίδευση και ενημέρωση

Οι ψηφια­κές πλατ­φόρ­μες μπο­ρούν επί­σης να λει­τουρ­γή­σουν ως εργα­λεία πολι­τι­κής εκπαί­δευ­σης και ενη­μέ­ρω­σης. Μπο­ρούν να παρέ­χουν στους πολί­τες πρό­σβα­ση σε αξιό­πι­στες πλη­ρο­φο­ρί­ες, να εξη­γούν πολύ­πλο­κα πολι­τι­κά ζητή­μα­τα με κατα­νοη­τό τρό­πο, και να προ­σφέ­ρουν εκπαι­δευ­τι­κά προ­γράμ­μα­τα που ενι­σχύ­ουν τις δημο­κρα­τι­κές δεξιό­τη­τες των πολιτών.

Η πλατ­φόρ­μα Rousseau περι­λάμ­βα­νε εκπαι­δευ­τι­κά στοι­χεία που στό­χευαν να προ­ε­τοι­μά­σουν τα μέλη του κινή­μα­τος για τη συμ­με­το­χή τους στην πολι­τι­κή δια­δι­κα­σία. Παρεί­χε δια­δι­κτυα­κή εκπαί­δευ­ση και νομι­κή υπο­στή­ρι­ξη, βοη­θώ­ντας τους συμ­με­τέ­χο­ντες να κατα­νο­ή­σουν καλύ­τε­ρα τα ζητή­μα­τα για τα οποία καλού­νταν να απο­φα­σί­σουν [4].

Αυτές οι δυνα­τό­τη­τες των νέων τεχνο­λο­γιών είναι πραγ­μα­τι­κά επα­να­στα­τι­κές και προ­σφέ­ρουν την προ­ο­πτι­κή μιας πιο συμ­με­το­χι­κής, δια­φα­νούς και απο­τε­λε­σμα­τι­κής δημο­κρα­τί­ας. Ωστό­σο, όπως απο­δει­κνύ­ει η εμπει­ρία του Five Star Movement, η υλο­ποί­η­ση αυτών των δυνα­το­τή­των στην πρά­ξη αντι­με­τω­πί­ζει σημα­ντι­κές προ­κλή­σεις και παγί­δες που πρέ­πει να αντι­με­τω­πι­στούν με προ­σο­χή και σύνεση.

Οι παγίδες του Five Star Movement: Μαθήματα από μια αποτυχημένη εμπειρία

Τεχνικές αδυναμίες και προβλήματα ασφάλειας

Μία από τις πιο σοβα­ρές παγί­δες που αντι­με­τώ­πι­σε το Five Star Movement ήταν οι τεχνι­κές αδυ­να­μί­ες της πλατ­φόρ­μας Rousseau. Το 2017, ένας hacker κατά­φε­ρε να διεισ­δύ­σει στο σύστη­μα και να βάλει ολό­κλη­ρη τη βάση δεδο­μέ­νων προς πώλη­ση για 0,3 bitcoins (περί­που 860 λίρες στερ­λί­νες εκεί­νη την επο­χή) [5]. Η Ιτα­λι­κή Αρχή Προ­στα­σί­ας Δεδο­μέ­νων δια­πί­στω­σε ότι η Rousseau χρη­σι­μο­ποιού­σε μια παρω­χη­μέ­νη έκδο­ση ενός ιδιό­κτη­του συστή­μα­τος δια­χεί­ρι­σης, γεγο­νός που την καθι­στού­σε ιδιαί­τε­ρα ευά­λω­τη σε κυβερνοεπιθέσεις.

Αυτό το περι­στα­τι­κό ανα­δει­κνύ­ει έναν θεμε­λιώ­δη κίν­δυ­νο των ψηφια­κών δημο­κρα­τι­κών συστη­μά­των: την εξάρ­τη­ση από την τεχνο­λο­γι­κή ασφά­λεια. Σε αντί­θε­ση με τις παρα­δο­σια­κές μορ­φές ψηφο­φο­ρί­ας, όπου η παρα­βί­α­ση απαι­τεί φυσι­κή πρό­σβα­ση σε συγκε­κρι­μέ­νους χώρους, οι ψηφια­κές πλατ­φόρ­μες είναι εκτε­θει­μέ­νες σε κυβερ­νο­ε­πι­θέ­σεις από οπου­δή­πο­τε στον κόσμο. Η διαρ­ροή προ­σω­πι­κών δεδο­μέ­νων χιλιά­δων πολι­τών όχι μόνο παρα­βιά­ζει το δικαί­ω­μα στην ιδιω­τι­κό­τη­τα, αλλά μπο­ρεί επί­σης να υπο­νο­μεύ­σει την εμπι­στο­σύ­νη στο σύστη­μα και να απο­θαρ­ρύ­νει τη συμμετοχή.

Έλλειψη πραγματικής δημοκρατικότητας

Παρά τις δια­κη­ρύ­ξεις για άμε­ση δημο­κρα­τία, η πλατ­φόρ­μα Rousseau απο­δεί­χθη­κε ότι λει­τουρ­γού­σε περισ­σό­τε­ρο ως εργα­λείο νομι­μο­ποί­η­σης των απο­φά­σε­ων της ηγε­σί­ας παρά ως μέσο πραγ­μα­τι­κής δημο­κρα­τι­κής συμ­με­το­χής. Οι κρι­τι­κοί επι­σή­μα­ναν ότι οι δια­λο­γι­σμοί και οι ποιο­τι­κές συνει­σφο­ρές στη συγ­γρα­φή νομο­σχε­δί­ων ήταν περι­θω­ρια­κές σε σχέ­ση με τις δια­δι­κτυα­κές ψηφο­φο­ρί­ες [6]. Οι ψηφο­φο­ρί­ες συχνά περιο­ρί­ζο­νταν σε δυα­δι­κά, ναι/όχι δημο­ψη­φί­σμα­τα, τα οποία σχε­δόν ποτέ δεν απέ­τυ­χαν να επι­κυ­ρώ­σουν με συντρι­πτι­κή πλειο­ψη­φία την επι­λο­γή που προ­τι­μού­σε η ηγε­σία του κόμματος.

Σύμ­φω­να με υπο­λο­γι­σμούς, από πάνω από 40 δια­δι­κτυα­κά δημο­ψη­φί­σμα­τα που διε­ξή­χθη­σαν από το Five Star Movement μέχρι τις αρχές του 2019, μόνο σε δύο περι­πτώ­σεις η πλειο­ψη­φία των συμ­με­τε­χό­ντων πήγε κόντρα στη βού­λη­ση της ηγε­σί­ας [7]. Σε πολ­λές περι­πτώ­σεις, η νική­τρια επι­λο­γή έλα­βε πάνω από 90% των ψήφων, γεγο­νός που υπο­δη­λώ­νει είτε εξαι­ρε­τι­κά υψη­λό βαθ­μό συναί­νε­σης είτε χει­ρα­γώ­γη­ση της διαδικασίας.

Χειραγώγηση και προκατάληψη

Η ηγε­σία του Five Star Movement κατη­γο­ρή­θη­κε για χει­ρα­γώ­γη­ση της βάσης μέσω της δια­τύ­πω­σης των ερω­τή­σε­ων στις δια­βου­λεύ­σεις. Ένα χαρα­κτη­ρι­στι­κό παρά­δειγ­μα ήταν η ψηφο­φο­ρία του Φεβρουα­ρί­ου 2021, όταν τα μέλη ρωτή­θη­καν αν το Five Star Movement θα έπρε­πε να υπο­στη­ρί­ξει τη νέα κυβέρ­νη­ση του Mario Draghi. Η ερώ­τη­ση τονί­ζει ότι η νέα κυβέρ­νη­ση θα “υπε­ρα­σπι­στεί τα κύρια επι­τεύγ­μα­τα του Κινή­μα­τος” [8]. Όχι τυχαία, σχε­δόν το 60% των συμ­με­τε­χό­ντων έδω­σε το πρά­σι­νο φως στον νέο συνασπισμό.

Αυτή η πρα­κτι­κή ανα­δει­κνύ­ει έναν θεμε­λιώ­δη κίν­δυ­νο των ψηφια­κών δημο­κρα­τι­κών συστη­μά­των: τη δυνα­τό­τη­τα χει­ρα­γώ­γη­σης μέσω της δια­τύ­πω­σης των ερω­τή­σε­ων, της επι­λο­γής των θεμά­των προς συζή­τη­ση, και του χρο­νο­δια­γράμ­μα­τος των ψηφο­φο­ριών. Σε αντί­θε­ση με τις παρα­δο­σια­κές δημο­κρα­τι­κές δια­δι­κα­σί­ες, όπου υπάρ­χουν θεσμι­κοί έλεγ­χοι και αντί­βα­ρα, οι ψηφια­κές πλατ­φόρ­μες μπο­ρούν να ελεγ­χθούν πιο εύκο­λα από όσους έχουν τεχνι­κή πρό­σβα­ση σε αυτές.

Το πρόβλημα της αντιπροσωπευτικότητας

Παρά τους εντυ­πω­σια­κούς αριθ­μούς συμ­με­το­χής, η πλατ­φόρ­μα Rousseau αντι­με­τώ­πι­σε σοβα­ρά προ­βλή­μα­τα αντι­προ­σω­πευ­τι­κό­τη­τας. Οι συμ­με­τέ­χο­ντες στις δια­δι­κτυα­κές ψηφο­φο­ρί­ες δεν αντι­προ­σώ­πευαν απα­ραί­τη­τα το σύνο­λο των ψηφο­φό­ρων του κινή­μα­τος, πόσο μάλ­λον το σύνο­λο της ιτα­λι­κής κοι­νω­νί­ας. Οι ψηφια­κές πλατ­φόρ­μες τεί­νουν να προ­σελ­κύ­ουν συγκε­κρι­μέ­νες δημο­γρα­φι­κές ομά­δες — συνή­θως νεό­τε­ρους, πιο μορ­φω­μέ­νους και τεχνο­λο­γι­κά εξοι­κειω­μέ­νους πολί­τες — ενώ απο­κλεί­ουν άλλες ομά­δες που μπο­ρεί να μην έχουν πρό­σβα­ση στην τεχνο­λο­γία ή τις απα­ραί­τη­τες δεξιότητες.

Επι­πλέ­ον, η συμ­με­το­χή στις δια­δι­κτυα­κές ψηφο­φο­ρί­ες συχνά επη­ρε­ά­ζε­ται από παρά­γο­ντες όπως η δια­θε­σι­μό­τη­τα χρό­νου, το ενδια­φέ­ρον για συγκε­κρι­μέ­να θέμα­τα, και η τεχνο­λο­γι­κή εξοι­κεί­ω­ση. Αυτό μπο­ρεί να οδη­γή­σει σε στρε­βλώ­σεις όπου οι από­ψεις μιας μειο­ψη­φί­ας ενερ­γών συμ­με­τε­χό­ντων παρου­σιά­ζο­νται ως η βού­λη­ση της πλειοψηφίας.

Εξάρτηση από ιδιωτικές εταιρείες

Μία από τις πιο σημα­ντι­κές παγί­δες που αντι­με­τώ­πι­σε το Five Star Movement ήταν η εξάρ­τη­σή του από την ιδιω­τι­κή εται­ρεία που δια­χει­ρι­ζό­ταν την πλατ­φόρ­μα Rousseau. Η Rousseau Association, που ιδρύ­θη­κε από τον Gianroberto Casaleggio και τον γιο του Davide, είχε ουσια­στι­κά τον έλεγ­χο του “λει­τουρ­γι­κού συστή­μα­τος” του κινή­μα­τος. Όταν προ­έ­κυ­ψαν δια­φο­ρές σχε­τι­κά με τη δια­χεί­ρι­ση και τη χρη­μα­το­δό­τη­ση της πλατ­φόρ­μας, το κίνη­μα βρέ­θη­κε παγι­δευ­μέ­νο σε μια κατά­στα­ση όπου δεν μπο­ρού­σε να λει­τουρ­γή­σει χωρίς την πλατ­φόρ­μα, αλλά ταυ­τό­χρο­να δεν είχε τον έλεγ­χό της.

Η δια­μά­χη κλι­μα­κώ­θη­κε όταν πολ­λοί εκλεγ­μέ­νοι αξιω­μα­τού­χοι του Five Star Movement στα­μά­τη­σαν να πλη­ρώ­νουν τα μηνιαία τέλη των 300 ευρώ που απαι­τού­νταν για τη συντή­ρη­ση της πλατ­φόρ­μας, με τη συγκα­τά­θε­ση της ηγε­σί­ας τους. Η Rousseau Association ισχυ­ρί­στη­κε ότι οι συνο­λι­κές οφει­λές ανέρ­χο­νταν σε περί­που 450.000 ευρώ [9]. Τον Απρί­λιο του 2021, η πλατ­φόρ­μα επί­ση­μα στα­μά­τη­σε να εξυ­πη­ρε­τεί το κίνη­μα, παρα­λύ­ο­ντας την εσω­τε­ρι­κή πολι­τι­κή του ζωή τη χει­ρό­τε­ρη δυνα­τή στιγμή.

Αυτή η εμπει­ρία ανα­δει­κνύ­ει τους κιν­δύ­νους της εξάρ­τη­σης από ιδιω­τι­κές εται­ρεί­ες για τη δια­χεί­ρι­ση δημο­κρα­τι­κών δια­δι­κα­σιών. Όπως παρα­τή­ρη­σε ο ερευ­νη­τής Daniele Albertazzi από το Πανε­πι­στή­μιο του Birmingham: “Σημεί­ω­ση για τον εαυ­τό μου: αν ξεκι­νή­σω ποτέ το δικό μου πολι­τι­κό κόμ­μα, μπο­ρεί να είναι κακή ιδέα να ανα­θέ­σω τη δια­τή­ρη­ση της επα­φής με τα μέλη σε μια ιδιω­τι­κή εται­ρεία (η οποία, ανα­πό­φευ­κτα, έχει τη δική της ατζέ­ντα)” [10].

Σύγκρουση με τις πραγματικότητες της διακυβέρνησης

Καθώς το Five Star Movement μετέ­βη από κίνη­μα δια­μαρ­τυ­ρί­ας σε κυβερ­νη­τι­κό κόμ­μα, οι ιδα­νι­κές αρχές της άμε­σης ψηφια­κής δημο­κρα­τί­ας ήρθαν σε σύγκρου­ση με τις πραγ­μα­τι­κό­τη­τες της δια­κυ­βέρ­νη­σης. Η ανά­γκη για ταχείς συμ­βι­βα­σμούς, πολύ­πλο­κες δια­πραγ­μα­τεύ­σεις και στρα­τη­γι­κές απο­φά­σεις δεν συμ­βι­βά­ζε­ται εύκο­λα με τις χρο­νο­βό­ρες δια­δι­κα­σί­ες της δια­δι­κτυα­κής διαβούλευσης.

Από το 2018, το Five Star Movement συμ­με­τεί­χε συνε­χώς σε κυβερ­νή­σεις συνα­σπι­σμού: πρώ­τα με τη Λέγκα (ακρο­δε­ξιά), στη συνέ­χεια με το Δημο­κρα­τι­κό Κόμ­μα (σοσιαλ­δη­μο­κρά­τες), και από τον Φεβρουά­ριο του 2021 ως μέρος της κυβέρ­νη­σης εθνι­κής ενό­τη­τας του Mario Draghi [11]. Αυτές οι συμ­μα­χί­ες απαι­τού­σαν πικρούς συμ­βι­βα­σμούς με κόμ­μα­τα που το κίνη­μα παλιό­τε­ρα κατήγ­γελ­λε, υπο­νο­μεύ­ο­ντας την αξιο­πι­στία του και προ­κα­λώ­ντας απο­γο­ή­τευ­ση στη βάση του.

Η δημο­σκο­πι­κή δύνα­μη του κινή­μα­τος μειώ­θη­κε δρα­μα­τι­κά από το 32% που είχε κερ­δί­σει το 2018 σε περί­που 15% το 2021 [12]. Αυτή η πτώ­ση αντι­κα­το­πτρί­ζει τη δυσκο­λία συμ­βι­βα­σμού των ιδα­νι­κών της άμε­σης δημο­κρα­τί­ας με τις πρα­κτι­κές απαι­τή­σεις της σύγ­χρο­νης διακυβέρνησης.

Όπως παρα­τή­ρη­σε ο καθη­γη­τής Roberto D’Alimonte από το Πανε­πι­στή­μιο LUISS της Ρώμης: “Το έργο της άμε­σης δημο­κρα­τί­ας ήταν ιδέα του Gianroberto Casaleggio. Ο θάνα­τός του πριν από πέντε χρό­νια σήμα­νε την παρακ­μή, και τώρα το τέλος, αυτού του χαρα­κτη­ρι­στι­κού του Five Star Movement. Ο Beppe Grillo δεν ενδια­φέ­ρε­ται πραγ­μα­τι­κά για αυτή την πτυ­χή, όπως ούτε και ο κ. Conte” [13].

Αυτές οι παγί­δες που αντι­με­τώ­πι­σε το Five Star Movement προ­σφέ­ρουν πολύ­τι­μα διδάγ­μα­τα για όσους επι­θυ­μούν να αξιο­ποι­ή­σουν τις νέες τεχνο­λο­γί­ες για την ενί­σχυ­ση της δημο­κρα­τι­κής συμ­με­το­χής. Δεί­χνουν ότι η απλή εισα­γω­γή ψηφια­κών εργα­λεί­ων δεν είναι αρκε­τή για τη δημιουρ­γία μιας πιο δημο­κρα­τι­κής κοι­νω­νί­ας, αλλά απαι­τεί­ται προ­σε­κτι­κός σχε­δια­σμός, κατάλ­λη­λοι θεσμι­κοί έλεγ­χοι, και συνε­χής προ­σο­χή στις δημο­κρα­τι­κές αρχές και αξίες.

Προς μια υπεύθυνη ψηφιακή δημοκρατία: Προτάσεις και κατευθύνσεις

Θεσμικοί έλεγχοι και αντίβαρα

Η εμπει­ρία του Five Star Movement δεί­χνει ότι οι ψηφια­κές δημο­κρα­τι­κές πλατ­φόρ­μες χρειά­ζο­νται ισχυ­ρούς θεσμι­κούς ελέγ­χους και αντί­βα­ρα για να απο­φευ­χθεί η χει­ρα­γώ­γη­ση και η κατά­χρη­ση. Αυτό περι­λαμ­βά­νει τη δημιουρ­γία ανε­ξάρ­τη­των οργά­νων που θα επο­πτεύ­ουν τη λει­τουρ­γία των πλατ­φορ­μών, θα δια­σφα­λί­ζουν τη δικαιο­σύ­νη των δια­δι­κα­σιών, και θα προ­στα­τεύ­ουν τα δικαιώ­μα­τα των συμμετεχόντων.

Οι ψηφια­κές πλατ­φόρ­μες θα πρέ­πει να σχε­διά­ζο­νται με δια­φά­νεια και λογο­δο­σία ως βασι­κές αρχές. Οι αλγό­ριθ­μοι που χρη­σι­μο­ποιού­νται για την οργά­νω­ση των συζη­τή­σε­ων, την επι­λο­γή των θεμά­των, και την παρου­σί­α­ση των απο­τε­λε­σμά­των θα πρέ­πει να είναι ανοι­χτοί και ελεγ­χό­με­νοι. Οι δια­δι­κα­σί­ες λήψης απο­φά­σε­ων θα πρέ­πει να κατα­γρά­φο­νται και να αρχειο­θε­τού­νται με τρό­πο που επι­τρέ­πει τον μετα­γε­νέ­στε­ρο έλεγ­χο και την αξιολόγηση.

Ασφάλεια και προστασία δεδομένων

Η κυβερ­νο­α­σφά­λεια πρέ­πει να απο­τε­λεί προ­τε­ραιό­τη­τα για κάθε ψηφια­κή δημο­κρα­τι­κή πλατ­φόρ­μα. Αυτό περι­λαμ­βά­νει όχι μόνο την προ­στα­σία από εξω­τε­ρι­κές επι­θέ­σεις, αλλά και τη δια­σφά­λι­ση της ακε­ραιό­τη­τας των δεδο­μέ­νων και την προ­στα­σία της ιδιω­τι­κό­τη­τας των χρη­στών. Οι πλατ­φόρ­μες θα πρέ­πει να χρη­σι­μο­ποιούν τις πιο σύγ­χρο­νες τεχνο­λο­γί­ες κρυ­πτο­γρά­φη­σης και ασφά­λειας, και να υπο­βάλ­λο­νται σε τακτι­κούς ελέγ­χους ασφά­λειας από ανε­ξάρ­τη­τους εμπειρογνώμονες.

Επι­πλέ­ον, θα πρέ­πει να υπάρ­χουν σαφείς πολι­τι­κές για τη δια­χεί­ρι­ση και την προ­στα­σία των προ­σω­πι­κών δεδο­μέ­νων των συμ­με­τε­χό­ντων. Οι πολί­τες θα πρέ­πει να έχουν πλή­ρη έλεγ­χο των δεδο­μέ­νων τους και να μπο­ρούν να τα δια­γρά­ψουν ή να τα μετα­φέ­ρουν όπο­τε επιθυμούν.

Συμπληρωματικότητα με παραδοσιακούς θεσμούς

Οι ψηφια­κές τεχνο­λο­γί­ες δεν θα πρέ­πει να αντι­κα­τα­στή­σουν πλή­ρως τους παρα­δο­σια­κούς δημο­κρα­τι­κούς θεσμούς, αλλά να τους συμπλη­ρώ­σουν και να τους ενι­σχύ­σουν. Η αντι­προ­σω­πευ­τι­κή δημο­κρα­τία έχει ανα­πτύ­ξει σημα­ντι­κούς μηχα­νι­σμούς ελέγ­χων και αντι­βά­ρων που δεν θα πρέ­πει να εγκα­τα­λει­φθούν. Αντί­θε­τα, οι ψηφια­κές τεχνο­λο­γί­ες μπο­ρούν να χρη­σι­μο­ποι­η­θούν για να κάνουν αυτούς τους θεσμούς πιο προ­σβά­σι­μους, δια­φα­νείς και αντα­πο­κρι­νό­με­νους στις ανά­γκες των πολιτών.

Επι­τυ­χη­μέ­να παρα­δείγ­μα­τα αυτής της προ­σέγ­γι­σης μπο­ρούν να βρε­θούν σε χώρες όπως η Εσθο­νία, όπου οι ψηφια­κές τεχνο­λο­γί­ες έχουν ενσω­μα­τω­θεί στους υπάρ­χο­ντες δημο­κρα­τι­κούς θεσμούς χωρίς να τους αντι­κα­τα­στή­σουν. Η ηλε­κτρο­νι­κή ψηφο­φο­ρία, η ψηφια­κή ταυ­τό­τη­τα, και οι δια­δι­κτυα­κές υπη­ρε­σί­ες του κρά­τους έχουν βελ­τιώ­σει την απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τα και την προ­σβα­σι­μό­τη­τα της δημο­κρα­τί­ας χωρίς να υπο­νο­μεύ­σουν τις θεμε­λιώ­δεις δημο­κρα­τι­κές αρχές.

Εκπαίδευση και ψηφιακός γραμματισμός

Η επι­τυ­χη­μέ­νη υλο­ποί­η­ση της ψηφια­κής δημο­κρα­τί­ας απαι­τεί επεν­δύ­σεις στην εκπαί­δευ­ση και τον ψηφια­κό γραμ­μα­τι­σμό των πολι­τών. Οι πολί­τες πρέ­πει να κατα­νο­ούν όχι μόνο πώς να χρη­σι­μο­ποιούν τις ψηφια­κές πλατ­φόρ­μες, αλλά και πώς να αξιο­λο­γούν κρι­τι­κά τις πλη­ρο­φο­ρί­ες που λαμ­βά­νουν, πώς να συμ­με­τέ­χουν εποι­κο­δο­μη­τι­κά στον δημό­σιο διά­λο­γο, και πώς να προ­στα­τεύ­ουν τα δικαιώ­μα­τά τους στο ψηφια­κό περιβάλλον.

Αυτό περι­λαμ­βά­νει την εκπαί­δευ­ση σε θέμα­τα όπως η κρι­τι­κή αξιο­λό­γη­ση των πηγών, η ανα­γνώ­ρι­ση της παρα­πλη­ρο­φό­ρη­σης, η κατα­νό­η­ση των αλγο­ρίθ­μων και των προ­κα­τα­λή­ψε­ων που μπο­ρεί να περιέ­χουν, και η ανά­πτυ­ξη δεξιο­τή­των για την εποι­κο­δο­μη­τι­κή συμ­με­το­χή σε δια­δι­κτυα­κές συζητήσεις.

Συμπερίληψη και προσβασιμότητα

Οι ψηφια­κές δημο­κρα­τι­κές πλατ­φόρ­μες πρέ­πει να σχε­διά­ζο­νται με γνώ­μο­να τη συμπε­ρί­λη­ψη και την προ­σβα­σι­μό­τη­τα. Αυτό σημαί­νει ότι πρέ­πει να είναι προ­σβά­σι­μες σε άτο­μα με δια­φο­ρε­τι­κές τεχνο­λο­γι­κές δεξιό­τη­τες, σε άτο­μα με ανα­πη­ρί­ες, και σε άτο­μα που μπο­ρεί να μην έχουν πρό­σβα­ση στις πιο σύγ­χρο­νες τεχνολογίες.

Επι­πλέ­ον, πρέ­πει να υπάρ­χουν εναλ­λα­κτι­κοί τρό­ποι συμ­με­το­χής για όσους δεν μπο­ρούν ή δεν επι­θυ­μούν να χρη­σι­μο­ποι­ή­σουν ψηφια­κές πλατ­φόρ­μες. Η ψηφια­κή δημο­κρα­τία δεν θα πρέ­πει να δημιουρ­γεί νέες μορ­φές απο­κλει­σμού, αλλά να διευ­ρύ­νει τις δυνα­τό­τη­τες συμ­με­το­χής για όλους τους πολίτες.

Διεθνής συνεργασία και ανταλλαγή εμπειριών

Η ανά­πτυ­ξη υπεύ­θυ­νων ψηφια­κών δημο­κρα­τι­κών συστη­μά­των απαι­τεί διε­θνή συνερ­γα­σία και ανταλ­λα­γή εμπει­ριών. Χώρες και πόλεις που πει­ρα­μα­τί­ζο­νται με ψηφια­κές δημο­κρα­τι­κές και­νο­το­μί­ες θα πρέ­πει να μοι­ρά­ζο­νται τα διδάγ­μα­τά τους, τόσο τις επι­τυ­χί­ες όσο και τις απο­τυ­χί­ες τους.

Οργα­νι­σμοί όπως το Nesta στο Ηνω­μέ­νο Βασί­λειο έχουν ήδη αρχί­σει να κατα­γρά­φουν και να ανα­λύ­ουν τις και­νο­το­μί­ες στην ψηφια­κή δημο­κρα­τία σε όλο τον κόσμο [14]. Αυτού του είδους η έρευ­να και η τεκ­μη­ρί­ω­ση είναι ζωτι­κής σημα­σί­ας για την ανά­πτυ­ξη βέλ­τι­στων πρα­κτι­κών και την απο­φυ­γή των λαθών του παρελθόντος.

Συμπεράσματα

Η εμπει­ρία του Five Star Movement προ­σφέ­ρει πολύ­τι­μα διδάγ­μα­τα για το μέλ­λον της ψηφια­κής δημο­κρα­τί­ας. Απο­δει­κνύ­ει ότι οι νέες τεχνο­λο­γί­ες έχουν πραγ­μα­τι­κά τη δυνα­τό­τη­τα να μετα­μορ­φώ­σουν τη δημο­κρα­τι­κή συμ­με­το­χή, να διευ­ρύ­νουν τις δυνα­τό­τη­τες των πολι­τών να επη­ρε­ά­σουν τις πολι­τι­κές απο­φά­σεις, και να δημιουρ­γή­σουν νέες μορ­φές πολι­τι­κής οργά­νω­σης. Ταυ­τό­χρο­να, όμως, ανα­δει­κνύ­ει τις σοβα­ρές παγί­δες που μπο­ρούν να υπο­νο­μεύ­σουν αυτές τις δυνα­τό­τη­τες αν δεν αντι­με­τω­πι­στούν με προ­σο­χή και σύνεση.

Οι τεχνι­κές αδυ­να­μί­ες, η έλλει­ψη πραγ­μα­τι­κής δημο­κρα­τι­κό­τη­τας, η χει­ρα­γώ­γη­ση από την ηγε­σία, τα προ­βλή­μα­τα αντι­προ­σω­πευ­τι­κό­τη­τας, η εξάρ­τη­ση από ιδιω­τι­κές εται­ρεί­ες, και η σύγκρου­ση με τις πραγ­μα­τι­κό­τη­τες της δια­κυ­βέρ­νη­σης είναι όλα ζητή­μα­τα που πρέ­πει να αντι­με­τω­πι­στούν για να μπο­ρέ­σει η ψηφια­κή δημο­κρα­τία να εκπλη­ρώ­σει τις υπο­σχέ­σεις της.

Η λύση δεν είναι η εγκα­τά­λει­ψη των ψηφια­κών τεχνο­λο­γιών, αλλά η προ­σε­κτι­κή και υπεύ­θυ­νη ανά­πτυ­ξή τους. Αυτό απαι­τεί ισχυ­ρούς θεσμι­κούς ελέγ­χους, υψη­λά πρό­τυ­πα ασφά­λειας, συμπλη­ρω­μα­τι­κό­τη­τα με τους παρα­δο­σια­κούς δημο­κρα­τι­κούς θεσμούς, επεν­δύ­σεις στην εκπαί­δευ­ση και τον ψηφια­κό γραμ­μα­τι­σμό, προ­σο­χή στη συμπε­ρί­λη­ψη και την προ­σβα­σι­μό­τη­τα, και διε­θνή συνερ­γα­σία για την ανταλ­λα­γή εμπει­ριών και βέλ­τι­στων πρακτικών.

Όπως παρα­τη­ρεί ο καθη­γη­τής D’Alimonte, “πρό­κει­ται να δού­με όλο και περισ­σό­τε­ρο τη χρή­ση του δια­δι­κτύ­ου για την ανά­θε­ση εξου­σιών στα μέλη των κομ­μά­των. Το δια­δί­κτυο αλλά­ζει τη λει­τουρ­γία της δημο­κρα­τί­ας, βρι­σκό­μα­στε μόλις στην αρχή” [15]. Αυτή η αλλα­γή είναι ανα­πό­φευ­κτη, αλλά ο τρό­πος με τον οποίο θα δια­μορ­φω­θεί εξαρ­τά­ται από τις επι­λο­γές που θα κάνου­με σήμερα.

Η ψηφια­κή δημο­κρα­τία δεν είναι μια τεχνο­λο­γι­κή λύση σε πολι­τι­κά προ­βλή­μα­τα, αλλά ένα εργα­λείο που μπο­ρεί να ενι­σχύ­σει τη δημο­κρα­τία αν χρη­σι­μο­ποι­η­θεί σωστά. Το κλει­δί είναι να θυμό­μα­στε ότι η τεχνο­λο­γία είναι μέσο, όχι σκο­πός. Ο σκο­πός παρα­μέ­νει η δημιουρ­γία μιας πιο συμ­με­το­χι­κής, δια­φα­νούς, λογο­δο­τού­με­νης και απο­τε­λε­σμα­τι­κής δημο­κρα­τί­ας που εξυ­πη­ρε­τεί τις ανά­γκες και τις επι­θυ­μί­ες όλων των πολιτών.

Με τα σωστά μέτρα προ­στα­σί­ας, τους κατάλ­λη­λους θεσμι­κούς ελέγ­χους, και τη συνε­χή προ­σο­χή στις δημο­κρα­τι­κές αρχές και αξί­ες, οι νέες τεχνο­λο­γί­ες μπο­ρούν να συμ­βά­λουν στη δημιουρ­γία μιας δημο­κρα­τί­ας που είναι πιο αντα­πο­κρι­νό­με­νη στις ανά­γκες των πολι­τών, πιο συμπε­ρι­λη­πτι­κή στη συμ­με­το­χή, και πιο απο­τε­λε­σμα­τι­κή στην αντι­με­τώ­πι­ση των προ­κλή­σε­ων του 21ου αιώ­να. Το παρά­δειγ­μα του Five Star Movement μας δεί­χνει τόσο τις δυνα­τό­τη­τες όσο και τους κιν­δύ­νους αυτής της πορεί­ας, προ­σφέ­ρο­ντας πολύ­τι­μα διδάγ­μα­τα για όσους επι­θυ­μούν να συνε­χί­σουν αυτό το σημα­ντι­κό έργο.

Βιβλιογραφία

[1] WIRED. (2021). “Italy’s failed digital democracy dream is a warning.” Δια­θέ­σι­μο στο: https://www.wired.com/story/italy-five-star-rousseau-online/

[2] Solonian Democracy Institute. (2021). “Digital Democracy 2021 report — Rousseau.” Δια­θέ­σι­μο στο: https://associazionerousseau.s3-eu-west‑1.amazonaws.com/blog/Solonian+Democracy+Institute+-+Digital+Democracy+2021+report+-Rousseau.pdf

[3] WIRED. (2022). “What the World Can Learn From Taiwan’s Digital Democracy.” Δια­θέ­σι­μο στο: https://www.wired.com/story/global-neighbourhoods-digital-democracy/

[4] Privacy International. (2019). “The failures of the Five Star Movement’s Rousseau.” Δια­θέ­σι­μο στο: http://privacyinternational.org/examples/2843/failures-five-star-movements-rousseau

[5] WIRED. (2021). “Italy’s failed digital democracy dream is a warning.”

[6] Taylor & Francis Online. (2019). “Democracy on the Five Star Movement’s Rousseau platform.” Δια­θέ­σι­μο στο: https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/23745118.2019.1705564

[7] WIRED. (2021). “Italy’s failed digital democracy dream is a warning.”

[8] WIRED. (2021). “Italy’s failed digital democracy dream is a warning.”

[9] POLITICO. (2021). “Italy’s 5Stars struggle to reboot after losing online platform.” Δια­θέ­σι­μο στο: https://www.politico.eu/article/italy-5starts-online-platform-rousseau-crisis/

[10] POLITICO. (2021). “Italy’s 5Stars struggle to reboot after losing online platform.”

[11] WIRED. (2021). “Italy’s failed digital democracy dream is a warning.”

[12] WIRED. (2021). “Italy’s failed digital democracy dream is a warning.”

[13] WIRED. (2021). “Italy’s failed digital democracy dream is a warning.”

[14] Nesta. “Six pioneers in digital democracy.” Δια­θέ­σι­μο στο: https://www.nesta.org.uk/feature/six-pioneers-digital-democracy/

[15] WIRED. (2021). “Italy’s failed digital democracy dream is a warning.”