Κρίση Εμπιστοσύνης στους Θεσμούς,  Κρίση Αντιπροσώπευσης και Ακυβερνησία

του Χαρά­λα­μπου Στέρτσου

Η σύγ­χρο­νη κοι­νω­νία και η πολι­τι­κή βρί­σκο­νται σε διαρ­κή αλλη­λε­πί­δρα­ση, απο­τε­λώ­ντας δύο σφαί­ρες που αλλη­λο­ε­πη­ρε­ά­ζο­νται μέσα από ένα δυνα­μι­κό και μετα­βαλ­λό­με­νο πλέγ­μα σχέ­σε­ων. Σε αυτό το πλαί­σιο, η κρί­ση εμπι­στο­σύ­νης στους θεσμούς, η κρί­ση αντι­προ­σώ­πευ­σης και η πολι­τι­κή ακυ­βερ­νη­σία απο­τε­λούν φαι­νό­με­να που απει­λούν τη στα­θε­ρό­τη­τα των δημο­κρα­τι­κών πολι­τευ­μά­των και την κοι­νω­νι­κή συνο­χή. Δια­κε­κρι­μέ­νοι κοι­νω­νιο­λό­γοι και πολι­τι­κοί επι­στή­μο­νες, όπως ο Pierre Bourdieu, ο Robert Putnam, και ο Giovanni Sartori, έχουν ανα­δεί­ξει τις βαθύ­τε­ρες αιτί­ες και συνέ­πειες αυτών των προβλημάτων.

Η Εμπιστοσύνη στους Θεσμούς ως Κεντρικό Ζήτημα

Ο Jeremy Rifkin περι­γρά­φει την εμπι­στο­σύ­νη ως θεμέ­λιο των κοι­νω­νι­κών σχέ­σε­ων, ιδί­ως σε έναν κόσμο όπου οι προ­σω­πι­κές συναλ­λα­γές υπο­κα­θί­στα­νται από απρό­σω­πες σχέ­σεις μετα­ξύ θεσμών και αγο­ρών. Με τη μετά­βα­ση από τη βιο­μη­χα­νι­κή οικο­νο­μία στην οικο­νο­μία της πρό­σβα­σης, η εμπι­στο­σύ­νη γίνε­ται το “νόμι­σμα” που διέ­πει τις αλλη­λε­πι­δρά­σεις. Ωστό­σο, η εξάρ­τη­ση από ψηφια­κές πλατ­φόρ­μες, η ανω­νυ­μία και η εμπο­ρευ­μα­το­ποί­η­ση της ζωής δια­βρώ­νουν την εμπι­στο­σύ­νη, οδη­γώ­ντας σε απο­ξέ­νω­ση των πολιτών.

Ο Rifkin, στο έργο του The Age of Access, υπο­στη­ρί­ζει ότι η κοι­νω­νι­κή συνο­χή απαι­τεί νέες μορ­φές συνερ­γα­σί­ας και αλλη­λεγ­γύ­ης, βασι­σμέ­νες σε κοι­νο­τι­κές και συνερ­γα­τι­κές δομές. Οι αλλα­γές στις κοι­νω­νι­κές σχέ­σεις, λόγω της αυξη­μέ­νης εμπο­ρευ­μα­το­ποί­η­σης, δημιουρ­γούν ένα πλαί­σιο όπου οι πολί­τες εξαρ­τώ­νται από απρό­σω­πους μηχα­νι­σμούς, υπο­νο­μεύ­ο­ντας την εμπι­στο­σύ­νη προς τους θεσμούς.

Από την Κρίση Εμπιστοσύνης στην Κρίση Αντιπροσώπευσης

Η εμπι­στο­σύ­νη απο­τε­λεί τον ακρο­γω­νιαίο λίθο κάθε κοι­νω­νι­κής δομής. Σύμ­φω­να με τον Niklas Luhmann, η εμπι­στο­σύ­νη μειώ­νει την πολυ­πλο­κό­τη­τα στις κοι­νω­νι­κές σχέ­σεις, επι­τρέ­πο­ντας τη συλ­λο­γι­κή δρά­ση. Όμως, τις τελευ­ταί­ες δεκα­ε­τί­ες, η δυσπι­στία προς κυβερ­νη­τι­κούς, πολι­τι­κούς και κοι­νω­νι­κούς θεσμούς αυξά­νε­ται. Ο Robert Putnam, στο “Bowling Alone”, υπο­γραμ­μί­ζει την απο­σύν­θε­ση του κοι­νω­νι­κού κεφα­λαί­ου, γεγο­νός που υπο­νο­μεύ­ει τη θεσμι­κή νομιμοποίηση.

Η κρί­ση εμπι­στο­σύ­νης οδη­γεί σε κρί­ση αντι­προ­σώ­πευ­σης όταν οι πολί­τες θεω­ρούν ότι οι θεσμοί δεν εκφρά­ζουν τα συμ­φέ­ρο­ντά τους. Ο Giovanni Sartori, στο έργο του The Theory of Democracy Revisited, ανα­λύ­ει πως η ανε­πάρ­κεια της αντι­προ­σώ­πευ­σης προ­κα­λεί πολι­τι­κή απο­ξέ­νω­ση και την άνο­δο ριζο­σπα­στι­κών κινημάτων.

Χαρα­κτη­ρι­στι­κό παρά­δειγ­μα είναι η Δημο­κρα­τία της Βαϊ­μά­ρης, όπου η απο­τυ­χία της πολι­τι­κής ηγε­σί­ας να αντι­με­τω­πί­σει την οικο­νο­μι­κή κρί­ση και να αντα­πο­κρι­θεί στις ανά­γκες των πολι­τών, οδή­γη­σε στην κατάρ­ρευ­ση του συστή­μα­τος. Ο Sartori σημειώ­νει ότι η έλλει­ψη θεσμι­κής απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τας και η απου­σία πολι­τι­κής νομι­μο­ποί­η­σης ενι­σχύ­ουν τη ριζο­σπα­στι­κο­ποί­η­ση και την πολι­τι­κή αστάθεια.

Από την Κρίση Αντιπροσώπευσης στην Ακυβερνησία

Η ανε­πί­λυ­τη κρί­ση αντι­προ­σώ­πευ­σης συχνά κατα­λή­γει σε ακυ­βερ­νη­σία. Ο Jürgen Habermas, στο έργο του Legitimation Crisis, τονί­ζει ότι η αδυ­να­μία επι­κοι­νω­νί­ας μετα­ξύ πολι­τών και θεσμών δημιουρ­γεί ένα “δημο­κρα­τι­κό έλλειμ­μα”. Οι απο­τυ­χη­μέ­νες προ­σπά­θειες δια­κυ­βέρ­νη­σης, όπως στην Ιτα­λία τη δεκα­ε­τία του 1990 και στην Ελλά­δα της δεκα­ε­τί­ας του 2010, απο­δει­κνύ­ουν ότι η πολι­τι­κή αστά­θεια και η έλλει­ψη λύσε­ων ενι­σχύ­ουν τον διχασμό.

Ο Sartori προει­δο­ποιεί ότι η δημο­κρα­τία κιν­δυ­νεύ­ει από τη διο­λί­σθη­ση σε “οχλο­κρα­τία” όταν οι πολι­τι­κοί βασί­ζο­νται στον λαϊ­κι­σμό, θυσιά­ζο­ντας τη μακρο­πρό­θε­σμη ευη­με­ρία για βρα­χυ­πρό­θε­σμο όφε­λος. Όπως επι­ση­μαί­νει, η απο­ξέ­νω­ση των πολι­τών από την πολι­τι­κή δια­δι­κα­σία και η αδυ­να­μία των θεσμών να αντα­πο­κρι­θούν στις σύγ­χρο­νες προ­κλή­σεις δημιουρ­γούν τις προ­ϋ­πο­θέ­σεις για ακυ­βερ­νη­σία και κοι­νω­νι­κή διάλυση.

Προτάσεις για Αντιμετώπιση της Κρίσης

Η κρί­ση εμπι­στο­σύ­νης στους θεσμούς και η επα­κό­λου­θη ακυ­βερ­νη­σία απαι­τούν συντο­νι­σμέ­νες παρεμβάσεις:

1. Ενί­σχυ­ση της Δια­φά­νειας και Λογο­δο­σί­ας: Κατα­πο­λέ­μη­ση της δια­φθο­ράς, εφαρ­μο­γή δια­φα­νών δια­δι­κα­σιών και δημιουρ­γία μηχα­νι­σμών λογο­δο­σί­ας. Οι προ­τά­σεις του Bourdieu σχε­τι­κά με τη “συμ­βο­λι­κή εξου­σία” τονί­ζουν τη σημα­σία της δια­φά­νειας ως μέσο νομι­μο­ποί­η­σης των θεσμών.
2. Ανα­ζω­ο­γό­νη­ση του Κοι­νω­νι­κού Κεφα­λαί­ου: Ενί­σχυ­ση συλ­λο­γι­κών δρα­στη­ριο­τή­των και τοπι­κής δια­κυ­βέρ­νη­σης για την καλ­λιέρ­γεια εμπι­στο­σύ­νης. Ο Putnam προ­τεί­νει την ανα­ζω­ο­γό­νη­ση της συμ­με­το­χής των πολι­τών μέσω συνερ­γα­τι­κών δρά­σε­ων και εθελοντισμού.
3. Ανα­βάθ­μι­ση της Πολι­τι­κής Παι­δεί­ας: Εκπαί­δευ­ση πολι­τών για τη λει­τουρ­γία των θεσμών και τα δημο­κρα­τι­κά τους δικαιώ­μα­τα. Ο Sartori δίνει έμφα­ση στην πολι­τι­κή παι­δεία ως βασι­κό μέσο ενί­σχυ­σης της δημοκρατίας.
4. Ενί­σχυ­ση της Κοι­νω­νι­κής Συνο­χής: Μεί­ω­ση της ανι­σό­τη­τας μέσω επεν­δύ­σε­ων σε δημό­σιες υπη­ρε­σί­ες και κατα­πο­λέ­μη­ση της φτώ­χειας. Ο Bourdieu υπο­στη­ρί­ζει ότι οι θεσμοί πρέ­πει να προ­ω­θούν την κοι­νω­νι­κή δικαιο­σύ­νη για να εξα­σφα­λί­σουν τη νομι­μο­ποί­η­σή τους.
5. Δημιουρ­γία Συμ­με­το­χι­κών Θεσμών: Ενί­σχυ­ση της συμ­με­το­χής των πολι­τών μέσω ηλε­κτρο­νι­κής δια­κυ­βέρ­νη­σης και κοι­νω­νι­κών κινη­μά­των. Η χρή­ση τεχνο­λο­γί­ας μπο­ρεί να δημιουρ­γή­σει διαύ­λους επι­κοι­νω­νί­ας μετα­ξύ πολι­τών και θεσμών.
6. Προ­σαρ­μο­γή των Θεσμών στις Κοι­νω­νι­κές Αλλα­γές: Όπως υπο­γραμ­μί­ζει ο Sartori, οι θεσμοί πρέ­πει να παρα­μέ­νουν δυνα­μι­κοί και ευέ­λι­κτοι για να αντα­πο­κρί­νο­νται στις νέες κοι­νω­νι­κές προκλήσεις.

Συμπέρασμα

Η κρί­ση εμπι­στο­σύ­νης στους θεσμούς δεν είναι ανα­πό­φευ­κτη. Με στο­χευ­μέ­νες πολι­τι­κές που προ­ά­γουν τη δια­φά­νεια, τη συμ­με­το­χή και την απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τα, οι δημο­κρα­τί­ες μπο­ρούν να δια­τη­ρή­σουν τη νομι­μο­ποί­η­σή τους. Η ενερ­γός εμπλο­κή των πολι­τών, σε συν­δυα­σμό με ισχυ­ρούς και ευέ­λι­κτους θεσμούς, απο­τε­λεί τη βάση για την κοι­νω­νι­κή στα­θε­ρό­τη­τα και την ανθε­κτι­κό­τη­τα των δημο­κρα­τι­κών πολι­τευ­μά­των. Όπως διδά­σκει ο Sartori, η δημο­κρα­τία απαι­τεί συνε­χή ανα­νέ­ω­ση και διά­λο­γο για να παρα­μεί­νει ζωντα­νή και λειτουργική.

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο facebook: Η Πολι­τι­κή σήμερα

- Δια­φή­μι­ση -

- Δια­φή­μι­ση -

- Δια­φή­μι­ση -