Η συρρίκνωση της Μεσαίας Τάξης στην Ελλάδα: Αιτίες, συνέπειες και προοπτικές

του Χαρά­λα­μπου Στέρτσου

Εισα­γω­γή

Η μεσαία τάξη απο­τε­λεί δια­χρο­νι­κά τη ραχο­κο­κα­λιά της οικο­νο­μί­ας και της κοι­νω­νι­κής στα­θε­ρό­τη­τας σε κάθε ανε­πτυγ­μέ­νη χώρα. Στην Ελλά­δα, η μεσαία τάξη υπέ­στη σημα­ντι­κή συρ­ρί­κνω­ση κατά την τελευ­ταία δεκα­ε­τία, κυρί­ως λόγω της οικο­νο­μι­κής κρί­σης, της υπερ­φο­ρο­λό­γη­σης και των μετα­βο­λών στις εργα­σια­κές συν­θή­κες. Η πλη­θυ­σμια­κά φθί­νου­σα πορεία της και η μεί­ω­ση της αγο­ρα­στι­κής της  δύνα­μης επη­ρε­ά­ζει την κοι­νω­νι­κή συνο­χή, την πολι­τι­κή στα­θε­ρό­τη­τα και την οικο­νο­μι­κή ανά­πτυ­ξη της χώρας.

1. Ορι­σμός και μετα­βο­λές στη σύν­θε­ση της Μεσαί­ας Τάξης

Ο ορι­σμός της μεσαί­ας τάξης ποι­κίλ­λει, αλλά συνή­θως βασί­ζε­ται σε κρι­τή­ρια όπως το εισό­δη­μα, η εκπαί­δευ­ση, η επαγ­γελ­μα­τι­κή κατά­στα­ση και η περιου­σια­κή κατά­στα­ση. Σύμ­φω­να με τον ΟΟΣΑ, η μεσαία τάξη περι­λαμ­βά­νει όσους έχουν εισό­δη­μα μετα­ξύ 75% και 125% του διά­με­σου εθνι­κού εισο­δή­μα­τος. Στην Ελλά­δα, πριν από την κρί­ση του 2009, περισ­σό­τε­ρο από το 50% του πλη­θυ­σμού ανή­κε στα μεσαία στρώ­μα­τα, αλλά το ποσο­στό αυτό μειώ­θη­κε σε περί­που 37% το 2019. (ΟΟΣΑ 2022).

Οι κύριες αιτί­ες αυτής της μετα­βο­λής περιλαμβάνουν:

• Την αύξη­ση της ανερ­γί­ας και τη μεί­ω­ση των μισθών.
• Την υπερ­φο­ρο­λό­γη­ση των μεσαί­ων εισο­δη­μά­των και των μικρο­με­σαί­ων επιχειρήσεων.
• Τη μεί­ω­ση των αξιών των ακι­νή­των και τα υψη­λά επί­πε­δα κόκ­κι­νων δανείων.
• Την αυξα­νό­με­νη επι­σφά­λεια στην αγο­ρά εργασίας.

2. Οι κύριες αιτί­ες της συρρίκνωσης

2.1 Οικο­νο­μι­κή κρί­ση και υφε­σια­κές Πολιτικές

Η κρί­ση του 2009 και τα δια­δο­χι­κά μνη­μό­νια οδή­γη­σαν σε:

• Μεί­ω­ση των μισθών και συντάξεων.
• Μαζι­κή ανερ­γία (έως 27% το 2013).
• Περιο­ρι­σμό της οικο­νο­μι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας λόγω περι­κο­πών στη δημό­σια δαπάνη.

2.2 Υπερ­φο­ρο­λό­γη­ση και επιβαρύνσεις

Μετά την κρί­ση, επιβλήθηκαν:

• Αυξή­σεις στη φορο­λο­γία εισο­δή­μα­τος (έως 45% για εισο­δή­μα­τα άνω των 40.000 €).
• Υψη­λές ασφα­λι­στι­κές εισφο­ρές για ελεύ­θε­ρους επαγγελματίες.
• Αυξή­σεις στον ΦΠΑ και τους ειδι­κούς φόρους κατανάλωσης.

2.3 Επι­σφα­λής εργα­σία και ανεργία

Η μεσαία τάξη στη­ρί­χθη­κε παρα­δο­σια­κά σε στα­θε­ρές θέσεις εργα­σί­ας και σε καλά αμει­βό­με­νες δημό­σιες και ιδιω­τι­κές θέσεις. Όμως, μετά την κρί­ση: Η στα­θε­ρή απα­σχό­λη­ση μειώ­θη­κε, ενώ η μερι­κή απα­σχό­λη­ση αυξή­θη­κε από 7% το 2009 σε 15% το 2021. (Eurostat) Οι εργα­ζό­με­νοι ανα­γκά­στη­καν να απο­δε­χθούν χαμη­λό­τε­ρους μισθούς και συν­θή­κες εργα­σί­ας χωρίς ασφάλεια.

2.4 Η κρί­ση στα ακί­νη­τα και τα κόκ­κι­να δάνεια

Η αξία των ακι­νή­των μειώ­θη­κε κατά 40–50% μετα­ξύ 2010–2017, ενώ τα κόκ­κι­να δάνεια αυξή­θη­καν, επι­βα­ρύ­νο­ντας τόσο τους ιδιώ­τες όσο και τις τράπεζες.

3. Οι συνέ­πειες της συρ­ρί­κνω­σης της Μεσαί­ας Τάξης

3.1 Απο­δυ­νά­μω­ση της οικονομίας

Η μεί­ω­ση της αγο­ρα­στι­κής δύνα­μης της μεσαί­ας τάξης περιο­ρί­ζει την κατα­νά­λω­ση, επη­ρε­ά­ζο­ντας την ανά­πτυ­ξη των επι­χει­ρή­σε­ων και επι­βρα­δύ­νο­ντας την οικο­νο­μι­κή ανάκαμψη.

3.2 Δημο­γρα­φι­κή κρί­ση και μετανάστευση

Η φυγή νέων επι­στη­μό­νων στο εξω­τε­ρι­κό («brain drain») ξεπέ­ρα­σε τις 500.000 ανα­χω­ρή­σεις μετα­ξύ 2010 και 2020, αφαι­ρώ­ντας πολύ­τι­μο ανθρώ­πι­νο δυνα­μι­κό από την ελλη­νι­κή οικονομία.

3.3 Κοι­νω­νι­κή αστά­θεια και αύξη­ση της ανισότητας

Η μεσαία τάξη λει­τουρ­γεί ως εξι­σορ­ρο­πη­τι­κός παρά­γο­ντας μετα­ξύ των πλου­σιό­τε­ρων  και των φτω­χό­τε­ρων στρω­μά­των. Η συρ­ρί­κνω­ση της ενι­σχύ­ει την ανι­σό­τη­τα, με απο­τέ­λε­σμα να εντεί­νε­ται η κοι­νω­νι­κή πόλω­ση και η πολι­τι­κή αστάθεια

4. Προ­ο­πτι­κές και πολι­τι­κές στήριξης

Για την ανά­καμ­ψη της μεσαί­ας τάξης  οι απαι­τού­με­νες πολι­τι­κές  οφεί­λουν να περιλαμβάνουν:

• Φορο­λο­γι­κές ελα­φρύν­σεις: Μεί­ω­ση της φορο­λο­γί­ας των μεσαί­ων εισοδημάτων.
• Ενί­σχυ­ση επεν­δύ­σε­ων: Κίνη­τρα για επεν­δύ­σεις και καινοτομία.
• Βελ­τί­ω­ση της αγο­ράς εργα­σί­ας: Προ­ώ­θη­ση στα­θε­ρών και καλά αμει­βό­με­νων θέσε­ων εργασίας.
• Μέτρα για τη στέ­γα­ση: Μεί­ω­ση του ΕΝΦΙΑ και υπο­στή­ρι­ξη στην από­κτη­ση κατοικίας.
• Ενί­σχυ­ση του κοι­νω­νι­κού κρά­τους: Προ­στα­σία των ευά­λω­των ομά­δων και βελ­τί­ω­ση της πρό­σβα­σης στις κοι­νω­νι­κές υπηρεσίες.

Συμπέ­ρα­σμα

Η μεσαία τάξη στην Ελλά­δα υπέ­στη σοβα­ρή συρ­ρί­κνω­ση, με αρνη­τι­κές επι­πτώ­σεις στην οικο­νο­μία και την κοι­νω­νι­κή συνο­χή. Η ανα­στρο­φή αυτής της τάσης απαι­τεί στο­χευ­μέ­νες πολι­τι­κές που θα ενι­σχύ­σουν το εισό­δη­μα, θα μειώ­σουν την επι­σφά­λεια στην εργα­σία και θα δημιουρ­γή­σουν προ­ο­πτι­κές ανά­πτυ­ξης. Η στή­ρι­ξη της μεσαί­ας τάξης απο­τε­λεί κρί­σι­μο παρά­γο­ντα για τη βιώ­σι­μη οικο­νο­μι­κή και κοι­νω­νι­κή ανά­πτυ­ξη της χώρας.

Βιβλιο­γρα­φία και Πηγές

• ΟΟΣΑ (Οργα­νι­σμός Οικο­νο­μι­κής Συνερ­γα­σί­ας και Ανάπτυξης)
• ΕΛΣΤΑΤ (Ελλη­νι­κή Στα­τι­στι­κή Αρχή)
• Eurostat (Στα­τι­στι­κή Υπη­ρε­σία της Ευρω­παϊ­κής Ένωσης)
• Τρά­πε­ζα της Ελλάδος
• Υπουρ­γείο Οικονομικών