Η απουσία ουσιαστικής δημοκρατίας στα πολιτικά κόμματα: Από τη δημοκρατική εκπροσώπηση στην παρεοκρατία

του Χαράλαμπου Στέρτσου

Τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα απο­τε­λούν τον ακρο­γω­νιαίο λίθο των σύγ­χρο­νων δημο­κρα­τι­κών συστη­μά­των. Ως οι κύριοι φορείς πολι­τι­κής εκπρο­σώ­πη­σης και οργά­νω­σης, καλού­νται να γεφυ­ρώ­σουν το χάσμα ανά­με­σα στην κοι­νω­νία των πολι­τών και το κρά­τος, να συγκε­ντρώ­σουν και να δια­μορ­φώ­σουν τις κοι­νω­νι­κές ανά­γκες σε πολι­τι­κές προ­τά­σεις, και να εξα­σφα­λί­σουν τη δημο­κρα­τι­κή συμ­με­το­χή των πολι­τών στη δια­κυ­βέρ­νη­ση. Ωστό­σο, η σύγ­χρο­νη πραγ­μα­τι­κό­τη­τα των ευρω­παϊ­κών πολι­τι­κών κομ­μά­των, και ιδιαί­τε­ρα στην Ελλά­δα, παρου­σιά­ζει μια ανη­συ­χη­τι­κή από­κλι­ση από αυτόν το θεσμι­κό ρόλο.

Το παρόν άρθρο εξε­τά­ζει το φαι­νό­με­νο της απου­σί­ας ουσια­στι­κής δημο­κρα­τί­ας στα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα και τη μετα­τρο­πή τους από δημο­κρα­τι­κούς οργα­νι­σμούς εκπρο­σώ­πη­σης σε παρε­ο­κρα­τι­κές δομές που εξυ­πη­ρε­τούν πρω­τί­στως τα συμ­φέ­ρο­ντα των ολι­γαρ­χι­κών ομά­δων που τα ελέγ­χουν. Το φαι­νό­με­νο αυτό, που ο γερ­μα­νός κοι­νω­νιο­λό­γος Robert Michels είχε προ­βλέ­ψει ήδη από το 1911 με τον “σιδε­ρέ­νιο νόμο της ολι­γαρ­χί­ας”, έχει λάβει σήμε­ρα δια­στά­σεις που απει­λούν την ίδια τη δημο­κρα­τι­κή λει­τουρ­γία των ευρω­παϊ­κών κοινωνιών.

Η έρευ­να εστιά­ζει ιδιαί­τε­ρα στο ελλη­νι­κό πολι­τι­κό σύστη­μα, όπου το φαι­νό­με­νο του “κομ­μα­τι­κού σωλή­να” έχει δημιουρ­γή­σει μια κάστα επαγ­γελ­μα­τιών πολι­τι­κών που ανα­πα­ρά­γο­νται εντός των κομ­μα­τι­κών δομών χωρίς ουσια­στι­κή δημο­κρα­τι­κή νομι­μο­ποί­η­ση. Αυτά τα στε­λέ­χη, αντί να λει­τουρ­γούν ως εκπρό­σω­ποι της κοι­νω­νί­ας, εστιά­ζουν στον έλεγ­χο των κομ­μα­τι­κών μηχα­νι­σμών, στην πρό­σβα­ση στην κρα­τι­κή χρη­μα­το­δό­τη­ση και στη δια­τή­ρη­ση των προ­νο­μια­κών σχέ­σε­ων με οικο­νο­μι­κές ελίτ και ολι­γάρ­χες που χρη­μα­το­δο­τούν “κάτω από το τρα­πέ­ζι” τις πολι­τι­κές τους δραστηριότητες.

Το απο­τέ­λε­σμα αυτής της εξέ­λι­ξης είναι η δημιουρ­γία ενός μεί­ζο­νος προ­βλή­μα­τος για τη δημο­κρα­τία: η ανα­ντι­στοι­χία της πολι­τι­κής με τις πραγ­μα­τι­κές κοι­νω­νι­κές ανά­γκες. Τα κόμ­μα­τα, αντί να λει­τουρ­γούν ως ζωντα­νοί οργα­νι­σμοί της δημο­κρα­τί­ας που εκφρά­ζουν και υπη­ρε­τούν τα συμ­φέ­ρο­ντα των πολι­τών, μετα­τρέ­πο­νται σε κλει­στές δομές εξου­σί­ας που αυτο­α­να­πα­ρά­γο­νται και αυτο­διαιω­νί­ζο­νται, δημιουρ­γώ­ντας μια κρί­ση εμπι­στο­σύ­νης που απο­δυ­να­μώ­νει τους δημο­κρα­τι­κούς θεσμούς.

Το παρόν πόνη­μα ανα­λύ­ει τις θεω­ρη­τι­κές βάσεις του προ­βλή­μα­τος, εξε­τά­ζει την εμπει­ρι­κή κατά­στα­ση στην Ευρώ­πη και την Ελλά­δα, και προ­τεί­νει συγκε­κρι­μέ­νες μεταρ­ρυθ­μί­σεις που θα μπο­ρού­σαν να απο­κα­τα­στή­σουν τη δημο­κρα­τι­κή λει­τουρ­γία των πολι­τι­κών κομ­μά­των. Στό­χος είναι να συμ­βά­λει στη συζή­τη­ση για το πώς τα κόμ­μα­τα μπο­ρούν να επα­να­κτή­σουν τη νομι­μό­τη­τα και την εμπι­στο­σύ­νη της κοι­νω­νί­ας, γινό­με­να πραγ­μα­τι­κοί φορείς δημο­κρα­τι­κής εκπρο­σώ­πη­σης και κοι­νω­νι­κής αλλαγής.

Θεωρητικό πλαίσιο

Ο σιδερένιος νόμος της ολιγαρχίας του Robert Michels

Η θεμε­λιώ­δης κατα­νό­η­ση του προ­βλή­μα­τος της ολι­γαρ­χι­κο­ποί­η­σης των πολι­τι­κών κομ­μά­των βρί­σκε­ται στο έργο του γερ­μα­νού κοι­νω­νιο­λό­γου Robert Michels, ο οποί­ος το 1911 δια­τύ­πω­σε τον “σιδε­ρέ­νιο νόμο της ολι­γαρ­χί­ας” στο κλα­σι­κό του έργο “Political Parties” [1]. Η θεω­ρία του Michels, που ανα­πτύ­χθη­κε μέσα από τη μελέ­τη των σοσια­λι­στι­κών κομ­μά­των της επο­χής του, ισχυ­ρί­ζε­ται ότι η κυριαρ­χία από μια ελίτ ή ολι­γαρ­χία είναι ανα­πό­φευ­κτη ως “σιδε­ρέ­νιος νόμος” σε κάθε δημο­κρα­τι­κή οργά­νω­ση, ανε­ξάρ­τη­τα από τις αρχι­κές δημο­κρα­τι­κές προ­θέ­σεις της.

Η κεντρι­κή πρό­τα­ση του Michels συνο­ψί­ζε­ται στη φρά­ση: “Όποιος λέει οργά­νω­ση, λέει ολι­γαρ­χία” [2]. Σύμ­φω­να με τη θεω­ρία του, όλες οι πολύ­πλο­κες οργα­νώ­σεις, ανε­ξάρ­τη­τα από το πόσο δημο­κρα­τι­κές είναι στην αρχή, τελι­κά εξε­λίσ­σο­νται σε ολι­γαρ­χί­ες. Αυτό συμ­βαί­νει επει­δή καμία επαρ­κώς μεγά­λη και πολύ­πλο­κη οργά­νω­ση δεν μπο­ρεί να λει­τουρ­γή­σει καθα­ρά ως άμε­ση δημο­κρα­τία, με απο­τέ­λε­σμα η εξου­σία εντός της οργά­νω­σης να μετα­βι­βά­ζε­ται πάντα σε συγκε­κρι­μέ­να άτο­μα, εκλεγ­μέ­να ή μη.

Ο Michels εντό­πι­σε τέσ­σε­ρις κύριους παρά­γο­ντες που οδη­γούν στον σιδε­ρέ­νιο νόμο της ολι­γαρ­χί­ας. Πρώ­τον, η γρα­φειο­κρα­τι­κο­ποί­η­ση: κάθε μεγά­λη οργά­νω­ση πρέ­πει να δημιουρ­γή­σει γρα­φειο­κρα­τία για να δια­τη­ρή­σει την απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τά της καθώς μεγα­λώ­νει. Πολ­λές απο­φά­σεις πρέ­πει να λαμ­βά­νο­νται καθη­με­ρι­νά που δεν μπο­ρούν να ληφθούν από μεγά­λους αριθ­μούς μη οργα­νω­μέ­νων ανθρώ­πων. Για να λει­τουρ­γή­σει η οργά­νω­ση, πρέ­πει να υπάρ­ξει συγκε­ντρω­τι­σμός και η εξου­σία η οποία θα κατα­λή­ξει στα χέρια λίγων.

Δεύ­τε­ρον, η εξει­δί­κευ­ση: η ανά­θε­ση είναι απα­ραί­τη­τη σε κάθε μεγά­λη οργά­νω­ση, καθώς χιλιά­δες — μερι­κές φορές εκα­το­ντά­δες χιλιά­δες — μέλη δεν μπο­ρούν να λάβουν απο­φά­σεις μέσω συμ­με­το­χι­κής δημο­κρα­τί­ας. Αυτό οδη­γεί στην ανά­πτυ­ξη βάσε­ων γνώ­σης, δεξιο­τή­των και πόρων μετα­ξύ μιας ηγε­σί­ας, που απο­μα­κρύ­νει περαι­τέ­ρω την ηγε­σία από τη βάση και εδραιώ­νει την ηγε­σία στο αξίωμα.

Τρί­τον, ο έλεγ­χος πλη­ρο­φο­ριών: οι ηγέ­τες ελέγ­χουν τις πλη­ρο­φο­ρί­ες που ρέουν κάτω από τα κανά­λια επι­κοι­νω­νί­ας, λογο­κρί­νο­ντας αυτό που δεν θέλουν να γνω­ρί­ζει η βάση. Οι ηγέ­τες επί­σης αφιε­ρώ­νουν σημα­ντι­κούς πόρους για να πεί­σουν τη βάση για τη ορθό­τη­τα των από­ψε­ών τους.

Τέταρ­τον, η αυτο­διαιώ­νι­ση: οι ηγέ­τες έχουν έλεγ­χο επί των κυρώ­σε­ων και των αντα­μοι­βών. Τεί­νουν να προ­ω­θούν εκεί­νους που μοι­ρά­ζο­νται τις από­ψεις τους, κάτι που ανα­πό­φευ­κτα οδη­γεί στην αυτο­διαιώ­νι­ση. Οι άνθρω­ποι επι­τυγ­χά­νουν ηγε­τι­κές θέσεις επει­δή κατέ­χουν πάνω από το επί­πε­δο  μέσο όρο πολι­τι­κή δεξιό­τη­τα. Καθώς προ­ο­δεύ­ουν στην καριέ­ρα τους, η εξου­σία και το κύρος τους αυξάνονται.

Η θεω­ρία του Michels έχει ιδιαί­τε­ρη σημα­σία για την κατα­νό­η­ση των σύγ­χρο­νων πολι­τι­κών κομ­μά­των. Όπως παρα­τή­ρη­σε, τα σοσια­λι­στι­κά κόμ­μα­τα της Ευρώ­πης, παρά τη δημο­κρα­τι­κή ιδε­ο­λο­γία τους και τις δια­τά­ξεις για μαζι­κή συμ­με­το­χή, φαι­νό­ταν να κυριαρ­χού­νται από τους ηγέ­τες τους όπως ακρι­βώς τα παρα­δο­σια­κά συντη­ρη­τι­κά κόμ­μα­τα. Το συμπέ­ρα­σμα του Michels ήταν ότι το πρό­βλη­μα βρι­σκό­ταν στη φύση των οργα­νώ­σε­ων. Η πιο φιλε­λεύ­θε­ρη και δημο­κρα­τι­κή σύγ­χρο­νη επο­χή επέ­τρε­ψε τη δημιουρ­γία οργα­νώ­σε­ων με νέους και επα­να­στα­τι­κούς στό­χους, αλλά καθώς τέτοιες οργα­νώ­σεις γίνο­νταν πιο πολύ­πλο­κες, γίνο­νταν όλο και λιγό­τε­ρο δημο­κρα­τι­κές και επαναστατικές.

Η πρό­βλε­ψη του Michels ότι “η ιστο­ρι­κή εξέ­λι­ξη κοροϊ­δεύ­ει όλα τα  μέτρα  προ­φύ­λα­ξης που έχουν υιο­θε­τη­θεί για την πρό­λη­ψη της ολι­γαρ­χί­ας” [3]  απο­δει­κνύ­ε­ται προ­φη­τι­κή όταν εξε­τά­ζου­με τη σύγ­χρο­νη κατά­στα­ση των ευρω­παϊ­κών πολι­τι­κών κομ­μά­των. Παρά τις διά­φο­ρες μεταρ­ρυθ­μί­σεις και τις προ­σπά­θειες εκδη­μο­κρα­τι­σμού που έχουν γίνει τις τελευ­ταί­ες δεκα­ε­τί­ες, τα περισ­σό­τε­ρα κόμ­μα­τα εξα­κο­λου­θούν να παρου­σιά­ζουν έντο­να ολι­γαρ­χι­κά και συγκεντρωτικάχαρακτηριστικά.

Η θεωρία του Cartel Party

Η εξέ­λι­ξη των πολι­τι­κών κομ­μά­των στη μετα­πο­λε­μι­κή Ευρώ­πη οδή­γη­σε στην ανά­πτυ­ξη μιας νέας θεω­ρη­τι­κής προ­σέγ­γι­σης που συμπλη­ρώ­νει και επε­κτεί­νει τις παρα­τη­ρή­σεις του Michels. Οι Richard Katz και Peter Mair, στη σημα­ντι­κή τους εργα­σία της δεκα­ε­τί­ας του 1990, δια­τύ­πω­σαν τη θεω­ρία του “cartel party” [4], η οποία περι­γρά­φει πώς τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα λει­τουρ­γούν όλο και περισ­σό­τε­ρο σαν καρ­τέλ, χρη­σι­μο­ποιώ­ντας τους πόρους του κρά­τους για να περιο­ρί­σουν τον πολι­τι­κό αντα­γω­νι­σμό και να εξα­σφα­λί­σουν τη δική τους εκλο­γι­κή επιτυχία.

Η θεω­ρία του cartel party υπο­στη­ρί­ζει ότι τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα έχουν εξε­λι­χθεί από οργα­νι­σμούς που αντι­προ­σώ­πευαν δια­φο­ρε­τι­κές κοι­νω­νι­κές τάξεις και ιδε­ο­λο­γί­ες σε οργα­νι­σμούς που συνερ­γά­ζο­νται για να δια­τη­ρή­σουν το μονο­πώ­λιό τους στην πολι­τι­κή εξου­σία. Αντί να αντα­γω­νί­ζο­νται πραγ­μα­τι­κά για πόρους, τα κόμ­μα­τα τους μοι­ρά­ζο­νται και ουσια­στι­κά συνω­μο­τούν για να προ­στα­τεύ­σουν τα συλ­λο­γι­κά τους συμφέροντα.

Τα βασι­κά χαρα­κτη­ρι­στι­κά του cartel party περι­λαμ­βά­νουν την αυξη­μέ­νη εξάρ­τη­ση από την κρα­τι­κή χρη­μα­το­δό­τη­ση, τη μεί­ω­ση της σημα­σί­ας της μαζι­κής συμ­με­το­χής των μελών, και την εστί­α­ση στην επαγ­γελ­μα­τι­κή πολι­τι­κή ελίτ που λει­τουρ­γεί εντός των κρα­τι­κών δομών. Τα κόμ­μα­τα γίνο­νται “κόμ­μα­τα στο δημό­σιο αξί­ω­μα” (parties in public office) παρά “κόμ­μα­τα στο έδα­φος” (parties on the ground) ή “κόμ­μα­τα ως οργα­νι­σμοί” (parties as organizations).

Η cartelization (καρ­τε­λο­ποί­η­ση) των πολι­τι­κών κομ­μά­των εκδη­λώ­νε­ται με διά­φο­ρους τρό­πους. Πρώ­τον, μέσω της κρα­τι­κής χρη­μα­το­δό­τη­σης: τα κόμ­μα­τα γίνο­νται όλο και πιο εξαρ­τη­μέ­να από την κρα­τι­κή χρη­μα­το­δό­τη­ση παρά από τις συν­δρο­μές των μελών ή τις ιδιω­τι­κές δωρε­ές. Αυτό τα καθι­στά λιγό­τε­ρο αντα­πο­κρι­νό­με­να στις ανά­γκες των μελών τους και περισ­σό­τε­ρο εστια­σμέ­να στη δια­τή­ρη­ση της πρό­σβα­σής τους στους κρα­τι­κούς πόρους.

Δεύ­τε­ρον, μέσω του ρυθ­μι­στι­κού πλαι­σί­ου: τα καθε­στω­τι­κά κόμ­μα­τα συνερ­γά­ζο­νται για να δημιουρ­γή­σουν νομι­κά και ρυθ­μι­στι­κά εμπό­δια που δυσκο­λεύ­ουν την είσο­δο νέων κομ­μά­των στον πολι­τι­κό χώρο. Αυτό περι­λαμ­βά­νει υψη­λά όρια για την εκλο­γι­κή συμ­με­το­χή, περί­πλο­κες δια­δι­κα­σί­ες εγγρα­φής, και ρυθ­μί­σεις χρη­μα­το­δό­τη­σης που ευνο­ούν τα υπάρ­χο­ντα κόμματα.

Τρί­τον, μέσω της επαγ­γελ­μα­τι­κο­ποί­η­σης: η πολι­τι­κή γίνε­ται μια επαγ­γελ­μα­τι­κή καριέ­ρα που απαι­τεί εξει­δι­κευ­μέ­νες δεξιό­τη­τες και γνώ­σεις. Αυτό δημιουρ­γεί μια κάστα επαγ­γελ­μα­τιών πολι­τι­κών που έχουν περισ­σό­τε­ρα κοι­νά μετα­ξύ τους παρά με τους ψηφο­φό­ρους που υπο­τί­θε­ται ότι εκπροσωπούν.

Η εφαρ­μο­γή της θεω­ρί­ας του cartel party στο ευρω­παϊ­κό πλαί­σιο έχει απο­δει­χθεί ιδιαί­τε­ρα δια­φω­τι­στι­κή. Μελέ­τες σε χώρες όπως η Γερ­μα­νία, η Δανία, η Ολλαν­δία και η Ελβε­τία έχουν δεί­ξει ύπαρ­ξη στοι­χεί­ων cartelization, αν και με δια­φο­ρε­τι­κούς βαθ­μούς και τρό­πους [5]. Στη Δυτι­κή Ευρώ­πη, τα κόμ­μα­τα έχουν χάσει τόσο την ικα­νό­τη­τά τους όσο και την προ­θυ­μία τους να εκπλη­ρώ­σουν τον εκπρο­σω­πευ­τι­κό τους ρόλο, εστιά­ζο­ντας αντί αυτού στη δια­τή­ρη­ση της πρό­σβα­σής τους στην εξου­σία και τους πόρους.

Η θεω­ρία του cartel party δεν υπο­στη­ρί­ζει ότι όλα τα κόμ­μα­τα είναι πανο­μοιό­τυ­πα ή ότι οι ιδε­ο­λο­γι­κές δια­φο­ρές έχουν εξα­φα­νι­στεί εντε­λώς. Αντί­θε­τα, υπο­στη­ρί­ζει ότι παρά τις επι­φα­νεια­κές δια­φο­ρές, τα κύρια κόμ­μα­τα συμ­με­ρί­ζο­νται ένα κοι­νό συμ­φέ­ρον στη δια­τή­ρη­ση του υπάρ­χο­ντος συστή­μα­τος που τους επι­τρέ­πει να μοι­ρά­ζο­νται την εξου­σία και τους πόρους. Αυτό δημιουρ­γεί μια κατά­στα­ση όπου η πραγ­μα­τι­κή πολι­τι­κή αλλα­γή γίνε­ται όλο και πιο δύσκο­λη, καθώς τα κόμ­μα­τα έχουν συμ­φέ­ρον να δια­τη­ρή­σουν το status quo.

Η συν­δυα­σμέ­νη επί­δρα­ση του σιδε­ρέ­νιου νόμου της ολι­γαρ­χί­ας και της cartelization έχει δημιουρ­γή­σει μια κατά­στα­ση όπου τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα λει­τουρ­γούν όλο και περισ­σό­τε­ρο ως κλει­στές ελίτ που αυτο­α­να­πα­ρά­γο­νται και αυτο­διαιω­νί­ζο­νται, παρά ως δημο­κρα­τι­κοί οργα­νι­σμοί που εκπρο­σω­πούν τα συμ­φέ­ρο­ντα των πολι­τών. Αυτή η εξέ­λι­ξη έχει σοβα­ρές επι­πτώ­σεις για τη δημο­κρα­τι­κή νομι­μό­τη­τα και απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τα των ευρω­παϊ­κών πολι­τι­κών συστημάτων.

Η κατάσταση στην Ευρώπη

Η παρακμή των πολιτικών κομμάτων

Η εμπει­ρι­κή κατά­στα­ση των πολι­τι­κών κομ­μά­των στη σύγ­χρο­νη Ευρώ­πη επι­βε­βαιώ­νει με ανη­συ­χη­τι­κό τρό­πο τις θεω­ρη­τι­κές προ­βλέ­ψεις τόσο του Michels όσο και των Katz και Mair. Σύμ­φω­να με την πιο πρό­σφα­τη παγκό­σμια έρευ­να για τις δημό­σιες στά­σεις απέ­να­ντι στη δημο­κρα­τία από το Foundation for Political Innovation (Fondapol) σε συνερ­γα­σία με το International Republican Institute, τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα ξεχω­ρί­ζουν ως τα λιγό­τε­ρο αξιό­πι­στα θεσμι­κά όργα­να στον δημο­κρα­τι­κό κόσμο, με μόλις 27% συνο­λι­κής εμπι­στο­σύ­νης ένα­ντι 73% δυσπι­στί­ας [6].

Αυτά τα στοι­χεία καθι­στούν τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα πολύ λιγό­τε­ρο αξιό­πι­στα από το κοι­νο­βού­λιο (42% εμπι­στο­σύ­νη ένα­ντι 58% δυσπι­στί­ας), την κυβέρ­νη­ση (43% ένα­ντι 57%), τα μέσα ενη­μέ­ρω­σης (44% ένα­ντι 56%), ή τα συν­δι­κά­τα (48% ένα­ντι 52%). Αυτοί δεν είναι οι μόνοι ανη­συ­χη­τι­κοί αριθ­μοί για τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα: όχι μόνο δεν εμπι­στεύ­ο­νται ως θεσμοί, αλλά η συμ­με­το­χή σε αυτά φαί­νε­ται να έχει φτά­σει σε ιστο­ρι­κά χαμη­λά επίπεδα.

Ενδει­κτι­κό παρά­δειγ­μα απο­τε­λεί το Συντη­ρη­τι­κό Κόμ­μα του Ηνω­μέ­νου Βασι­λεί­ου, το οποίο μπο­ρού­σε να καυ­χιέ­ται για περί­που 1,5 εκα­τομ­μύ­ριο μέλη στα μέσα της δεκα­ε­τί­ας του 1970, αλλά δεν έχει ξεπε­ρά­σει τα δια­κό­σια χιλιά­δες μέλη από τα τέλη της δεκα­ε­τί­ας του 1990 [7]. Αυτή η δρα­μα­τι­κή μεί­ω­ση της συμ­με­το­χής δεν είναι μεμο­νω­μέ­νο φαι­νό­με­νο αλλά αντι­κα­το­πτρί­ζει μια ευρύ­τε­ρη τάση σε όλη την Ευρώπη.

Τα δεδο­μέ­να από τους Δεί­κτες Ελευ­θε­ρί­ας και Ευη­με­ρί­ας του Atlantic Council δεί­χνουν ότι η πολι­τι­κή ελευ­θε­ρία στην Ευρώ­πη έχει μειω­θεί στα­θε­ρά, με τη βαθ­μο­λο­γία της περιο­χής να πέφτει από 86,6 το 2010 σε 84,2 το 2023 [8]. Συγκε­κρι­μέ­να στοι­χεία της πολι­τι­κής ελευ­θε­ρί­ας έχουν επι­δει­νω­θεί ιδιαί­τε­ρα. Αξιο­ση­μεί­ω­τα μετα­ξύ αυτών των στοι­χεί­ων είναι τα πολι­τι­κά δικαιώ­μα­τα, που περι­λαμ­βά­νουν την ελευ­θε­ρία έκφρα­σης καθώς και την ελευ­θε­ρία συνε­ται­ρι­σμού. Τα πολι­τι­κά δικαιώ­μα­τα στην Ευρώ­πη έχουν μειω­θεί περισ­σό­τε­ρο από πέντε μονά­δες, πέφτο­ντας από 84,9 το 2010 σε 79,7 το 2023.

Αιτίες της παρακμής

Η παρακ­μή των πολι­τι­κών κομ­μά­των απο­τε­λεί μέρος μιας μακρο­πρό­θε­σμης κοι­νω­νι­κής τάσης που σχε­τί­ζε­ται με πιο θεμε­λιώ­δεις αλλα­γές που έχουν επη­ρε­ά­σει τις ευρω­παϊ­κές κοι­νω­νί­ες. Αυτές περι­λαμ­βά­νουν τον μειω­μέ­νο ρόλο των ιδε­ο­λο­γιών, την ατο­μι­κο­ποί­η­ση των κοι­νω­νιών, και την εξα­σθέ­νι­ση των παλιών κοι­νω­νι­κών δικτύ­ων που απο­τε­λού­σαν ολό­κλη­ρα κοι­νω­νι­κά οικο­συ­στή­μα­τα, των οποί­ων τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα ήταν μόνο μία πτυχή.

Ο θρί­αμ­βος του ατο­μι­κι­σμού από τη δεκα­ε­τία του 1980 έχει κατα­στή­σει τους πολί­τες λιγό­τε­ρο συνει­δη­τούς της ανή­κειν τους σε μια πολι­τι­κή οικο­γέ­νεια, ή σε μια συγκε­κρι­μέ­νη κοι­νω­νι­κή τάξη, και ως απο­τέ­λε­σμα οι πολι­τι­κές τους ταυ­τό­τη­τες έχουν γίνει πιο ρευ­στές, με απο­τέ­λε­σμα λιγό­τε­ρη πίστη στα κόμ­μα­τα ή τις πλατ­φόρ­μες και περισ­σό­τε­ρη υπο­στή­ρι­ξη σε μια συγκε­κρι­μέ­νη προσωπικότητα.

Στην επο­χή της μαζι­κής τηλε­ό­ρα­σης, οι ψηφο­φό­ροι έχουν μάθει να αλλά­ζουν την υπο­στή­ρι­ξή τους απέ­να­ντι στα κόμ­μα­τα  όπως θα άλλα­ζαν και μετα­ξύ τηλε­ο­πτι­κών κανα­λιών, μια τάση που επι­τα­χύν­θη­κε από την άνο­δο του δια­δι­κτύ­ου και των μέσων κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης στις δεκα­ε­τί­ες του 2000 και 2010. Έχει προ­κύ­ψει ένας πραγ­μα­τι­κός κίν­δυ­νος, τα κόμ­μα­τα να δημιουρ­γού­νται, να συγκρο­τού­νται και να εδραιώ­νο­νται και παρά τις αρχι­κές του δια­κη­ρύ­ξεις να εξυ­πη­ρε­τούν τελι­κά συμ­φέ­ρο­ντα άσχε­τα των προ­γραμ­μα­τι­κών τους δεσμεύσεων.

Κατά τα τελευ­ταία δεκα­πέ­ντε χρό­νια, ο επι­κεί­με­νος θάνα­τος των πολι­τι­κών κομ­μά­των έχει ανα­κοι­νω­θεί επα­νει­λημ­μέ­να: διά­φο­ροι σχο­λια­στές έχουν αμφι­σβη­τή­σει τη χρη­σι­μό­τη­τά τους στη κατα­νό­η­ση και εξυ­πη­ρέ­τη­ση των ανα­γκών της κοι­νω­νί­ας σε μια επο­χή μέσων κοι­νω­νι­κής δικτύ­ω­σης.  Πολι­τι­κοί επι­στή­μο­νες και επαγ­γελ­μα­τί­ες  της πολι­τι­κής έχουν εστιά­σει το ενδια­φέ­ρον τους στην άνο­δο της άμε­σης δημο­κρα­τί­ας και στους εναλ­λα­κτι­κούς τρό­πους λήψης απο­φά­σε­ων παρά στην παρακ­μή των πολι­τι­κών κομ­μά­των. Πολ­λοί πολι­τι­κοί έχουν απο­φύ­γει κατά και­ρούς να δώσουν στο πολι­τι­κό τους κίνη­μα το όνο­μα “κόμ­μα”, παρό­λο που αυτά τα κινή­μα­τα εκτε­λού­σαν την πρω­ταρ­χι­κή τους λει­τουρ­γία, που είναι να προ­τεί­νουν υπο­ψη­φί­ους για εκλογές.

Το παράδειγμα του Five Star Movement

Η δυσπι­στία προς τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα περι­γρά­φη­κε ίσως καλύ­τε­ρα από τον Ιτα­λό λαϊ­κι­στή εμπρη­στή Beppe Grillo, ο οποί­ος, ως ηγέ­της του Five Star Movement, δήλω­σε δημό­σια ότι “μισού­σε” και “ήθε­λε να κατα­στρέ­ψει” τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα, για να τα αντι­κα­τα­στή­σει με μια πιο άμε­ση μορ­φή δημο­κρα­τί­ας [9]. Στην περί­πτω­ση του Five Star Movement, αυτό πήρε τη μορ­φή ενός δια­δι­κτυα­κού δικτύ­ου — της πλατ­φόρ­μας Rousseau — αφιε­ρω­μέ­νης στη δια­τή­ρη­ση στε­νού δεσμού μετα­ξύ των κομ­μα­τι­κών ελίτ και των συμπαθούντων.

Τελι­κά, η προ­σπά­θεια απο­δεί­χθη­κε αρκε­τά προ­βλη­μα­τι­κή καθώς οι κανό­νες και η λει­τουρ­γία της πλατ­φόρ­μας παρέ­μει­ναν δια­βό­η­τα αδια­φα­νείς και η ιδιο­κτη­σία της από μια ιδιω­τι­κή εται­ρεία έγι­νε ζήτη­μα στην ιτα­λι­κή πολι­τι­κή. Το έργο επί­σης έχα­σε γρή­γο­ρα ταχύ­τη­τα καθώς το Five Star Movement έπρε­πε να εξι­σορ­ρο­πή­σει τις επα­να­στα­τι­κές του φιλο­δο­ξί­ες με τους καθη­με­ρι­νούς περιο­ρι­σμούς της άσκη­σης εξου­σί­ας, χάνο­ντας πολύ λαϊ­κό ενθου­σια­σμό (και συμ­με­το­χή) στη διαδικασία.

Αλλά η πλατ­φόρ­μα Rousseau ήταν συμ­πτω­μα­τι­κή ενός ευρύ­τε­ρου προ­βλή­μα­τος που χτύ­πη­σε τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα στη δεκα­ε­τία του 2010: με την άνο­δο των κοι­νω­νι­κών δικτύ­ων, φαι­νό­ταν ότι οποια­δή­πο­τε δια­με­σο­λά­βη­ση μετα­ξύ των ελίτ και του λαού είχε γίνει παρω­χη­μέ­νη, θέτο­ντας έτσι υπό αμφι­σβή­τη­ση την πρω­ταρ­χι­κή raison d’être των πολι­τι­κών κομ­μά­των. Ταυ­τό­χρο­να, τα χρό­νια που ακο­λού­θη­σαν την οικο­νο­μι­κή κρί­ση του 2008 χαρα­κτη­ρί­στη­καν από αυξα­νό­με­νο επί­πε­δο δυσπι­στί­ας προς τις πολι­τι­κές ελίτ (οργα­νω­μέ­νες σε πολι­τι­κά κόμ­μα­τα), που θεω­ρού­νταν απο­κομ­μέ­νες από την υπό­λοι­πη κοινωνία.

Σε μεγά­λο βαθ­μό αντι­δη­μο­φι­λή, τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα άρχι­σαν να θεω­ρού­νται άχρη­στα, και μερι­κές φορές ακό­μη και επι­βλα­βή, για τη δημο­κρα­τι­κή ανά­πτυ­ξη. Αυτό ίσχυε ιδιαί­τε­ρα στην κοι­νό­τη­τα βοή­θειας για τη δημο­κρα­τία, όπου η εργα­σία των πολι­τι­κών κομ­μά­των έγι­νε εκτός μόδας, πριν εξα­φα­νι­στεί σχε­δόν εντε­λώς από τον προ­γραμ­μα­τι­σμό σε όλο τον κόσμο. Εν τω μετα­ξύ, νέα κινή­μα­τα προ­κά­λε­σαν την υπε­ρο­χή των παρα­δο­σια­κών, κλη­ρο­νο­μι­κών κομ­μά­των, και μερι­κά έγι­ναν αρκε­τά επι­τυ­χη­μέ­να, από το En Marche! του Emmanuel Macron στη Γαλ­λία μέχρι το Five Star Movement του Beppe Grillo στην Ιταλία.

Το ελληνικό παράδειγμα

Ο “κομματικός σωλήνας” και η παρεοκρατία

Η Ελλά­δα απο­τε­λεί ένα ιδιαί­τε­ρα ενδια­φέ­ρον παρά­δειγ­μα για τη μελέ­τη της απου­σί­ας ουσια­στι­κής δημο­κρα­τί­ας στα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα και τη μετα­τρο­πή τους σε παρε­ο­κρα­τι­κές δομές. Το φαι­νό­με­νο του “κομ­μα­τι­κού σωλή­να” έχει γίνει συνώ­νυ­μο με την παρα­γω­γή πολι­τι­κών στε­λε­χών που δεν προ­έρ­χο­νται από δημο­κρα­τι­κές δια­δι­κα­σί­ες εκλο­γής ή επι­λο­γής, αλλά από εσω­τε­ρι­κούς μηχα­νι­σμούς συναλ­λα­γής και προ­σω­πι­κών σχέ­σε­ων εντός των κομ­μα­τι­κών δομών.

Ο όρος “παρε­ο­κρα­τία” έχει χρη­σι­μο­ποι­η­θεί εκτε­νώς στον ελλη­νι­κό δημό­σιο λόγο για να περι­γρά­ψει ένα ανε­πί­ση­μο σύστη­μα διοί­κη­σης στο οποίο επι­κρα­τούν μέλη μιας παρέ­ας ή κλί­κας [10]. Στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα, η παρε­ο­κρα­τία είναι ακρι­βώς ο συνα­σπι­σμός πολι­τι­κών, ολι­γαρ­χών, γρα­φειο­κρα­τών και συν­δι­κα­λι­στών, που κυριαρ­χούν σε βάρος των δημο­κρα­τι­κών δια­δι­κα­σιών και της κοι­νω­νι­κής αντιπροσώπευσης.

Η παρε­ο­κρα­τία δια­μορ­φώ­θη­κε σε συν­δυα­σμό με την ηγε­μο­νι­κή αναρ­ρί­χη­ση της “γενιάς του Πολυ­τε­χνεί­ου” και, ως άτυ­πο πολι­τι­κό δίκτυο, κυριάρ­χη­σε στο δημό­σιο λόγο, τα μέσα ενη­μέ­ρω­σης και τις πολι­τι­κές απο­φά­σεις για δεκα­ε­τί­ες [11]. Αυτό το δίκτυο λει­τούρ­γη­σε ως μηχα­νι­σμός αυτο­α­να­πα­ρα­γω­γής των πολι­τι­κών ελίτ, δημιουρ­γώ­ντας μια κάστα επαγ­γελ­μα­τιών πολι­τι­κών που είχαν περισ­σό­τε­ρα κοι­νά μετα­ξύ τους παρά με την κοι­νω­νία που υπο­τί­θε­ται ότι εκπροσωπούσαν.

Ο κομ­μα­τι­κός σωλή­νας λει­τουρ­γεί ως μηχα­νι­σμός παρα­γω­γής στε­λε­χών που δεν έχουν ουσια­στι­κή σχέ­ση με την κοι­νω­νι­κή βάση των κομ­μά­των. Αυτά τα στε­λέ­χη, που συχνά απο­κα­λού­νται “παι­διά του κομ­μα­τι­κού σωλή­να”, προ­ά­γο­νται εντός των κομ­μα­τι­κών ιεραρ­χιών όχι βάσει των ικα­νο­τή­των τους ή της δημο­κρα­τι­κής επι­λο­γής των μελών, αλλά βάσει προ­σω­πι­κών σχέ­σε­ων, πίστης στην ηγε­σία και ικα­νό­τη­τας να εξυ­πη­ρε­τούν τα συμ­φέ­ρο­ντα των κομ­μα­τι­κών ολιγαρχιών.

Αυτό το σύστη­μα δημιουρ­γεί στε­λέ­χη που δεν ενδια­φέ­ρο­νται πραγ­μα­τι­κά να επε­κτεί­νουν το κόμ­μα τους στην κοι­νω­νία ή να αντι­προ­σω­πεύ­σουν τις πραγ­μα­τι­κές κοι­νω­νι­κές ανά­γκες. Αντί­θε­τα, εστιά­ζουν στον έλεγ­χο των κομ­μα­τι­κών μηχα­νι­σμών, στη δια­τή­ρη­ση της πρό­σβα­σής τους στην κρα­τι­κή χρη­μα­το­δό­τη­ση και στη διαιώ­νι­ση των προ­νο­μια­κών σχέ­σε­ων με οικο­νο­μι­κές ελίτ που μπο­ρούν να προ­σφέ­ρουν πρό­σθε­τη χρη­μα­το­δό­τη­ση “κάτω από το τραπέζι”.

Χρηματοδότηση και διαφθορά

Το ζήτη­μα της χρη­μα­το­δό­τη­σης των πολι­τι­κών κομ­μά­των στην Ελλά­δα απο­τε­λεί κεντρι­κό στοι­χείο για την κατα­νό­η­ση της μετα­τρο­πής τους σε παρε­ο­κρα­τι­κές δομές. Σύμ­φω­να με την έκθε­ση του ΟΟΣΑ για την “Ακε­ραιό­τη­τα στην Πολι­τι­κή Χρη­μα­το­δό­τη­ση στην Ελλά­δα”, η χρη­μα­το­δό­τη­ση των πολι­τι­κών κομ­μά­των και των πολι­τι­κών περι­λαμ­βά­νει τόσο τη χρη­μα­το­δό­τη­ση για την κάλυ­ψη των λει­τουρ­γι­κών ανα­γκών του κόμ­μα­τος όσο και την υπο­στή­ρι­ξη για τις εκστρα­τεί­ες [12].

Στην Ελλά­δα, τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα μπο­ρούν να λάβουν ιδιω­τι­κή χρη­μα­το­δό­τη­ση, αλλά η εξάρ­τη­ση των κύριων κομ­μά­των από τη δημό­σια χρη­μα­το­δό­τη­ση μπο­ρεί να φαί­νε­ται σημα­ντι­κή. Η δημό­σια χρη­μα­το­δό­τη­ση δια­τί­θε­ται για πολι­τι­κά κόμ­μα­τα και κατα­νέ­με­ται με βάση το μερί­διο των ψήφων στην προη­γού­με­νη εκλο­γή και την εκπρο­σώ­πη­ση στο εκλεγ­μέ­νο σώμα [13].

Οι ιδιω­τι­κές δωρε­ές από φυσι­κά πρό­σω­πα περιο­ρί­ζο­νται σε 20.000 ευρώ ετη­σί­ως σε ένα πολι­τι­κό κόμ­μα και 5.000 ευρώ ετη­σί­ως σε έναν υπο­ψή­φιο. Τα κόμ­μα­τα μπο­ρούν επί­σης να λάβουν δωρε­ές από νομι­κά πρό­σω­πα, αλλά υπάρ­χουν αυστη­ροί περιο­ρι­σμοί και απα­γο­ρεύ­σεις [14]. Παρά αυτούς τους νομι­κούς περιο­ρι­σμούς, υπάρ­χουν σοβα­ρές ενδεί­ξεις ότι τα ελλη­νι­κά πολι­τι­κά κόμ­μα­τα λαμ­βά­νουν σημα­ντι­κές ποσό­τη­τες μη δηλω­μέ­νης χρη­μα­το­δό­τη­σης από ιδιω­τι­κές πηγές.

Τα ελλη­νι­κά πολι­τι­κά κόμ­μα­τα χρειά­ζε­ται να συγκε­ντρώ­σουν κεφά­λαια από άλλες πηγές εκτός από τις δημό­σιες επι­δο­τή­σεις μόνο. Το Ρυθ­μι­στι­κό Πλαί­σιο κατά της Νομι­μο­ποί­η­σης Εσό­δων από Παρά­νο­μες Δρα­στη­ριό­τη­τες πρέ­πει να στα­μα­τή­σει τους αγω­γούς χρη­μα­το­δό­τη­σης που επι­τρέ­πουν σε πλού­σια άτο­μα και εται­ρεί­ες να επη­ρε­ά­ζουν τις πολι­τι­κές απο­φά­σεις [15].

Η κατά­στα­ση επι­δει­νώ­θη­κε σημα­ντι­κά κατά τη διάρ­κεια της οικο­νο­μι­κής κρί­σης, όταν η μεί­ω­ση της κρα­τι­κής χρη­μα­το­δό­τη­σης ανά­γκα­σε τα κόμ­μα­τα να στρα­φούν σε εναλ­λα­κτι­κές πηγές χρη­μα­το­δό­τη­σης. Αυτό δημιούρ­γη­σε ευκαι­ρί­ες για ολι­γάρ­χες και μεγά­λα οικο­νο­μι­κά συμ­φέ­ρο­ντα να απο­κτή­σουν δυσα­νά­λο­γη επιρ­ροή στις πολι­τι­κές απο­φά­σεις μέσω της παρο­χής χρη­μα­το­δό­τη­σης “κάτω από το τραπέζι”.

Η αποκοπή από την κοινωνική βάση

Το απο­τέ­λε­σμα αυτών των εξε­λί­ξε­ων είναι η δημιουρ­γία πολι­τι­κών κομ­μά­των που έχουν απο­κο­πεί από την κοι­νω­νι­κή τους βάση και λει­τουρ­γούν πρω­τί­στως ως μηχα­νι­σμοί δια­τή­ρη­σης και ανα­πα­ρα­γω­γής της εξου­σί­ας των ολι­γαρ­χι­κών ομά­δων που τα ελέγ­χουν. Αυτή η απο­κο­πή εκδη­λώ­νε­ται με διά­φο­ρους τρόπους:

Πρώ­τον, μέσω της απου­σί­ας πραγ­μα­τι­κής εσω­τε­ρι­κής δημο­κρα­τί­ας. Οι απο­φά­σεις λαμ­βά­νο­νται από στε­νές ομά­δες ηγε­τών χωρίς ουσια­στι­κή δια­βού­λευ­ση με τη βάση. Οι κομ­μα­τι­κές εκλο­γές, όταν γίνο­νται, είναι συχνά τυπι­κές δια­δι­κα­σί­ες που επι­κυ­ρώ­νουν προ­κα­θο­ρι­σμέ­να αποτελέσματα.

Δεύ­τε­ρον, μέσω της έλλει­ψης δια­φά­νειας στη λήψη απο­φά­σε­ων και στη χρη­μα­το­δό­τη­ση. Τα μέλη των κομ­μά­των και οι πολί­τες γενι­κό­τε­ρα δεν έχουν πρό­σβα­ση σε πλη­ρο­φο­ρί­ες για το πώς λαμ­βά­νο­νται οι απο­φά­σεις, ποιοι τις επη­ρε­ά­ζουν και πώς χρη­μα­το­δο­τού­νται οι κομ­μα­τι­κές δραστηριότητες.

Τρί­τον, μέσω της προ­τε­ραιό­τη­τας στα κομ­μα­τι­κά συμ­φέ­ρο­ντα ένα­ντι των κοι­νω­νι­κών ανα­γκών. Τα κόμ­μα­τα εστιά­ζουν στη δια­τή­ρη­ση της πρό­σβα­σής τους στην εξου­σία και τους πόρους παρά στην αντι­με­τώ­πι­ση των πραγ­μα­τι­κών προ­βλη­μά­των που αντι­με­τω­πί­ζει η κοινωνία.

Αυτή η κατά­στα­ση έχει δημιουρ­γή­σει μια βαθιά κρί­ση εμπι­στο­σύ­νης μετα­ξύ των πολι­τών και των πολι­τι­κών κομ­μά­των στην Ελλά­δα. Οι πολί­τες αντι­λαμ­βά­νο­νται τα κόμ­μα­τα όχι ως εκπρο­σώ­πους των συμ­φε­ρό­ντων τους, αλλά ως κλει­στές κάστες που εξυ­πη­ρε­τούν πρω­τί­στως τα δικά τους συμ­φέ­ρο­ντα και εκεί­να των οικο­νο­μι­κών ελίτ που τα υποστηρίζουν.

Επιπτώσεις στη δημοκρατία

Αναντιστοιχία με τις κοινωνικές ανάγκες

Η μετα­τρο­πή των πολι­τι­κών κομ­μά­των από δημο­κρα­τι­κούς οργα­νι­σμούς εκπρο­σώ­πη­σης σε παρε­ο­κρα­τι­κές δομές έχει δημιουρ­γή­σει ένα μεί­ζον πρό­βλη­μα για τη λει­τουρ­γία της δημο­κρα­τί­ας: την ανα­ντι­στοι­χία της πολι­τι­κής με τις πραγ­μα­τι­κές κοι­νω­νι­κές ανά­γκες. Αυτή η ανα­ντι­στοι­χία εκδη­λώ­νε­ται σε πολ­λα­πλά επί­πε­δα και έχει σοβα­ρές συνέ­πειες για τη δημο­κρα­τι­κή νομι­μό­τη­τα και αποτελεσματικότητα.

Σε πρώ­το επί­πε­δο, τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα που λει­τουρ­γούν ως κλει­στές ολι­γαρ­χί­ες τεί­νουν να εστιά­ζουν στη δια­τή­ρη­ση και επέ­κτα­ση της δικής τους εξου­σί­ας παρά στην αντι­με­τώ­πι­ση των πραγ­μα­τι­κών προ­βλη­μά­των που αντι­με­τω­πί­ζουν οι πολί­τες. Οι πολι­τι­κές προ­τε­ραιό­τη­τες καθο­ρί­ζο­νται όχι από τις ανά­γκες της κοι­νω­νί­ας, αλλά από τα συμ­φέ­ρο­ντα των κομ­μα­τι­κών ελίτ και των οικο­νο­μι­κών ομά­δων που τις υποστηρίζουν.

Αυτό οδη­γεί σε μια κατά­στα­ση όπου τα κόμ­μα­τα ανα­πτύσ­σουν πολι­τι­κές που εξυ­πη­ρε­τούν πρω­τί­στως τα συμ­φέ­ρο­ντα των χρη­μα­το­δο­τών τους και των οικο­νο­μι­κών ελίτ, ενώ παρα­με­λούν ή υπο­βαθ­μί­ζουν ζητή­μα­τα που αφο­ρούν την ευρύ­τε­ρη κοι­νω­νία, όπως η ανερ­γία, η φτώ­χεια, η κοι­νω­νι­κή ανι­σό­τη­τα, η περι­βαλ­λο­ντι­κή προ­στα­σία και η ποιό­τη­τα των δημό­σιων υπηρεσιών.

Σε δεύ­τε­ρο επί­πε­δο, η έλλει­ψη εσω­τε­ρι­κής δημο­κρα­τί­ας στα κόμ­μα­τα σημαί­νει ότι οι από­ψεις και οι ανά­γκες των μελών τους δεν λαμ­βά­νο­νται υπό­ψη στη δια­μόρ­φω­ση των πολι­τι­κών θέσε­ων. Αυτό δημιουρ­γεί ένα χάσμα μετα­ξύ των επί­ση­μων κομ­μα­τι­κών θέσε­ων και των πραγ­μα­τι­κών από­ψε­ων της κομ­μα­τι­κής βάσης, το οποίο με τη σει­ρά του αντι­κα­το­πτρί­ζει το ευρύ­τε­ρο χάσμα μετα­ξύ της πολι­τι­κής τάξης και της κοινωνίας.

Σε τρί­το επί­πε­δο, η εξάρ­τη­ση από την κρα­τι­κή χρη­μα­το­δό­τη­ση και τις παρά­νο­μες δωρε­ές από ολι­γάρ­χες δημιουρ­γεί κίνη­τρα για τα κόμ­μα­τα να δια­τη­ρούν το υπάρ­χον σύστη­μα που τους επι­τρέ­πει πρό­σβα­ση σε αυτούς τους πόρους, ακό­μη και αν αυτό σημαί­νει την αντί­στα­ση σε ανα­γκαί­ες μεταρ­ρυθ­μί­σεις που θα μπο­ρού­σαν να βελ­τιώ­σουν τη ζωή των πολιτών.

Κρίση εκπροσώπησης και δημοκρατικής νομιμοποίησης

Η απο­τυ­χία των πολι­τι­κών κομ­μά­των να λει­τουρ­γή­σουν ως απο­τε­λε­σμα­τι­κοί μηχα­νι­σμοί δημο­κρα­τι­κής εκπρο­σώ­πη­σης έχει οδη­γή­σει σε μια βαθιά κρί­ση εκπρο­σώ­πη­σης που απει­λεί τα θεμέ­λια της δημο­κρα­τί­ας. Αυτή η κρί­ση εκδη­λώ­νε­ται με διά­φο­ρους τρόπους:

Μεί­ω­ση της εκλο­γι­κής συμ­με­το­χής: Καθώς οι πολί­τες χάνουν την εμπι­στο­σύ­νη τους στα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα και αντι­λαμ­βά­νο­νται ότι οι εκλο­γές δεν οδη­γούν σε ουσια­στι­κές αλλα­γές, η συμ­με­το­χή στις εκλο­γι­κές δια­δι­κα­σί­ες μειώ­νε­ται. Αυτό απο­δυ­να­μώ­νει τη δημο­κρα­τι­κή νομι­μό­τη­τα των εκλεγ­μέ­νων κυβερ­νή­σε­ων και δημιουρ­γεί ένα φαύ­λο κύκλο όπου η μειω­μέ­νη συμ­με­το­χή οδη­γεί σε περαι­τέ­ρω αποξένωση.

Άνο­δος λαϊ­κι­στι­κών και αντι­συ­στη­μι­κών κινη­μά­των: Η απο­γο­ή­τευ­ση από τα παρα­δο­σια­κά κόμ­μα­τα έχει οδη­γή­σει στην άνο­δος λαϊ­κι­στι­κών κινη­μά­των που εκμε­ταλ­λεύ­ο­νται τη δυσα­ρέ­σκεια των πολι­τών προ­τεί­νο­ντας απλου­στευ­τι­κές λύσεις σε πολύ­πλο­κα προ­βλή­μα­τα. Αν και αυτά τα κινή­μα­τα μπο­ρεί να εκφρά­ζουν γνή­σιες ανη­συ­χί­ες, συχνά δεν δια­θέ­τουν τη θεσμι­κή ικα­νό­τη­τα ή τη συνο­χή για να προ­σφέ­ρουν βιώ­σι­μες εναλλακτικές.

Απο­δυ­νά­μω­ση των δημο­κρα­τι­κών θεσμών: Καθώς τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα χάνουν τη νομι­μό­τη­τά τους, απο­δυ­να­μώ­νο­νται και οι δημο­κρα­τι­κοί θεσμοί που εξαρ­τώ­νται από αυτά για τη λει­τουρ­γία τους. Το κοι­νο­βού­λιο, η κυβέρ­νη­ση και άλλοι θεσμοί χάνουν την απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τη­τά τους όταν τα κόμ­μα­τα που τους στε­λε­χώ­νουν δεν έχουν πραγ­μα­τι­κή σύν­δε­ση με την κοινωνία.

Διά­βρω­ση της κοι­νω­νι­κής συνο­χής: Η αδυ­να­μία των πολι­τι­κών κομ­μά­των να λει­τουρ­γή­σουν ως μηχα­νι­σμοί ενσω­μά­τω­σης δια­φο­ρε­τι­κών κοι­νω­νι­κών ομά­δων και συμ­φε­ρό­ντων οδη­γεί σε αυξη­μέ­νη πόλω­ση και κοι­νω­νι­κή διά­σπα­ση. Χωρίς απο­τε­λε­σμα­τι­κούς μηχα­νι­σμούς πολι­τι­κής δια­με­σο­λά­βη­σης, οι κοι­νω­νι­κές συγκρού­σεις τεί­νουν να γίνο­νται πιο έντο­νες και δυσδιάλυτες.

Η απειλή για τη δημοκρατία στην Ευρώπη

Η κρί­ση των πολι­τι­κών κομ­μά­των δεν απο­τε­λεί απλώς ένα τεχνι­κό πρό­βλη­μα πολι­τι­κής οργά­νω­σης, αλλά μια θεμε­λιώ­δη απει­λή για το μέλ­λον της δημο­κρα­τί­ας στην Ευρώ­πη. Όπως έχει δεί­ξει η εμπει­ρία από χώρες όπως η Ουγ­γα­ρία και η Πολω­νία, όταν τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα απο­τυγ­χά­νουν να λει­τουρ­γή­σουν ως απο­τε­λε­σμα­τι­κοί δημο­κρα­τι­κοί θεσμοί, δημιουρ­γού­νται συν­θή­κες που ευνο­ούν την άνο­δο αυταρ­χι­κών τάσεων.

Η εμπει­ρία της τελευ­ταί­ας δεκα­ε­τί­ας έχει δεί­ξει ότι παρά την αντι­δη­μο­φι­λία τους, τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα παρα­μέ­νουν απα­ραί­τη­τα για τη λει­τουρ­γία των δημο­κρα­τιών στην Ευρώ­πη - όταν είναι παρό­ντα, πολυά­ριθ­μα και οργα­νω­μέ­να, η δημο­κρα­τία λει­τουρ­γεί καλά. Όταν δεν είναι, ή όταν το κομ­μα­τι­κό σύστη­μα είναι ανι­σόρ­ρο­πο, οι δημο­κρα­τί­ες υπο­φέ­ρουν και ακό­μη και οπι­σθο­δρο­μούν [16].

Για να απο­δει­χθεί αυτός ο ισχυ­ρι­σμός, μπο­ρού­με να εξε­τά­σου­με τέσ­σε­ρα χαρα­κτη­ρι­στι­κά παρα­δείγ­μα­τα από την πρό­σφα­τη ευρω­παϊ­κή ιστο­ρία: τη Ρου­μα­νία, την Ισπα­νία, τη Γαλ­λία και την Ουγ­γα­ρία. Σε κάθε περί­πτω­ση, η κατά­στα­ση των πολι­τι­κών κομ­μά­των έχει άμε­ση σχέ­ση με την υγεία της δημοκρατίας.

Στη Ρου­μα­νία, η αδυ­να­μία των πολι­τι­κών κομ­μά­των να ανα­πτύ­ξουν στα­θε­ρές δημο­κρα­τι­κές δομές έχει οδη­γή­σει σε χρό­νια πολι­τι­κή αστά­θεια και δια­φθο­ρά. Στην Ισπα­νία, η κρί­ση των παρα­δο­σια­κών κομ­μά­των έχει οδη­γή­σει στην άνο­δο νέων πολι­τι­κών δυνά­με­ων που αμφι­σβη­τούν το υπάρ­χον σύστη­μα. Στη Γαλ­λία, η κατάρ­ρευ­ση των παρα­δο­σια­κών κομ­μά­των έχει δημιουρ­γή­σει χώρο για την άνο­δο τόσο του κεντρώ­ου λαϊ­κι­σμού του Macron όσο και του ακρο­δε­ξιού λαϊ­κι­σμού της Le Pen. Στην Ουγ­γα­ρία, η κυριαρ­χία ενός κόμ­μα­τος (Fidesz) έχει οδη­γή­σει στη στα­δια­κή διά­βρω­ση των δημο­κρα­τι­κών θεσμών.

Αυτά τα παρα­δείγ­μα­τα δεί­χνουν ότι η υγεία της δημο­κρα­τί­ας εξαρ­τά­ται άμε­σα από την ύπαρ­ξη υγιών, δημο­κρα­τι­κών πολι­τι­κών κομ­μά­των που μπο­ρούν να λει­τουρ­γή­σουν ως απο­τε­λε­σμα­τι­κοί μηχα­νι­σμοί εκπρο­σώ­πη­σης και δια­κυ­βέρ­νη­σης. Χωρίς τέτοια κόμ­μα­τα, η δημο­κρα­τία γίνε­ται ευά­λω­τη σε αυταρ­χι­κές τάσεις και λαϊ­κι­στι­κές απειλές.

Προτάσεις μεταρρύθμισης

Εσωτερική δημοκρατικοποίηση των κομμάτων

Η απο­κα­τά­στα­ση της δημο­κρα­τι­κής λει­τουρ­γί­ας των πολι­τι­κών κομ­μά­των απαι­τεί ριζι­κές μεταρ­ρυθ­μί­σεις που θα εστιά­ζουν πρω­τί­στως στην εσω­τε­ρι­κή δημο­κρα­τι­κο­ποί­η­ση των κομ­μα­τι­κών δομών. Αυτές οι μεταρ­ρυθ­μί­σεις πρέ­πει να στο­χεύ­ουν στην αντι­στρο­φή των τάσε­ων ολι­γαρ­χι­κο­ποί­η­σης που περιέ­γρα­ψε ο Michels και στη δημιουρ­γία πραγ­μα­τι­κά δημο­κρα­τι­κών μηχα­νι­σμών λήψης αποφάσεων.

Ανοι­χτές και δια­φα­νείς εκλο­γές για ηγε­τι­κές θέσεις: Όλες οι ηγε­τι­κές θέσεις στα κόμ­μα­τα, από τοπι­κό μέχρι εθνι­κό επί­πε­δο, πρέ­πει να καλύ­πτο­νται μέσω ανοι­χτών εκλο­γι­κών δια­δι­κα­σιών στις οποί­ες μπο­ρούν να συμ­με­τέ­χουν όλα τα μέλη. Αυτές οι εκλο­γές πρέ­πει να διε­ξά­γο­νται με δια­φα­νείς δια­δι­κα­σί­ες, με δημό­σια κατα­μέ­τρη­ση των ψήφων και με τη δυνα­τό­τη­τα παρα­κο­λού­θη­σης από ανε­ξάρ­τη­τους παρατηρητές.

Συμ­με­το­χι­κή λήψη απο­φά­σε­ων: Τα μέλη των κομ­μά­των πρέ­πει να έχουν πραγ­μα­τι­κό ρόλο στη δια­μόρ­φω­ση των πολι­τι­κών θέσε­ων και του προ­γράμ­μα­τος του κόμ­μα­τος. Αυτό μπο­ρεί να επι­τευ­χθεί μέσω τακτι­κών συνε­λεύ­σε­ων, δημο­ψη­φι­σμά­των μελών για σημα­ντι­κά ζητή­μα­τα, και τη δημιουρ­γία θεμα­τι­κών επι­τρο­πών στις οποί­ες μπο­ρούν να συμ­με­τέ­χουν μέλη με εξει­δι­κευ­μέ­νες γνώσεις.

Περιο­ρι­σμός της θητεί­ας ηγε­τι­κών στε­λε­χών: Για την απο­φυ­γή της συγκέ­ντρω­σης εξου­σί­ας και της δημιουρ­γί­ας προ­σω­πι­κών δικτύ­ων εξάρ­τη­σης, πρέ­πει να τεθούν χρο­νι­κά όρια στην άσκη­ση ηγε­τι­κών θέσε­ων. Αυτό θα εξα­σφα­λί­σει την ανα­νέ­ω­ση των κομ­μα­τι­κών στε­λε­χών και θα απο­τρέ­ψει τη δημιουρ­γία μόνι­μων ολιγαρχιών.

Δια­φά­νεια στη λήψη απο­φά­σε­ων: Όλες οι σημα­ντι­κές απο­φά­σεις των κομ­μα­τι­κών οργά­νων πρέ­πει να λαμ­βά­νο­νται με δια­φα­νείς δια­δι­κα­σί­ες και να δημο­σιο­ποιού­νται τα πρα­κτι­κά των συνε­δριά­σε­ων. Τα μέλη πρέ­πει να έχουν πρό­σβα­ση σε πλη­ρο­φο­ρί­ες για το πώς και για­τί λαμ­βά­νο­νται οι αποφάσεις.

Μεταρρύθμιση του συστήματος χρηματοδότησης

Το σύστη­μα χρη­μα­το­δό­τη­σης των πολι­τι­κών κομ­μά­των απο­τε­λεί κρί­σι­μο παρά­γο­ντα για τη δημο­κρα­τι­κή τους λει­τουρ­γία. Οι μεταρ­ρυθ­μί­σεις σε αυτόν τον τομέα πρέ­πει να στο­χεύ­ουν στη μεί­ω­ση της εξάρ­τη­σης από μεγά­λους χρη­μα­το­δό­τες και στην ενί­σχυ­ση της διαφάνειας.

Αυστη­ρό­τε­ροι έλεγ­χοι και κυρώ­σεις: Πρέ­πει να ενι­σχυ­θούν οι μηχα­νι­σμοί ελέγ­χου της κομ­μα­τι­κής χρη­μα­το­δό­τη­σης με τη δημιουρ­γία ανε­ξάρ­τη­των επο­πτι­κών αρχών που θα έχουν την εξου­σία να διε­ξά­γουν τακτι­κούς και έκτα­κτους ελέγ­χους. Οι παρα­βά­σεις πρέ­πει να τιμω­ρού­νται με αυστη­ρές κυρώ­σεις που μπο­ρεί να περι­λαμ­βά­νουν οικο­νο­μι­κά πρό­στι­μα, περιο­ρι­σμό της κρα­τι­κής χρη­μα­το­δό­τη­σης, ή ακό­μη και απο­κλει­σμό από εκλογές.

Πλή­ρης δια­φά­νεια στις δωρε­ές: Όλες οι δωρε­ές άνω ενός χαμη­λού ορί­ου (π.χ. 500 ευρώ) πρέ­πει να δημο­σιο­ποιού­νται σε πραγ­μα­τι­κό χρό­νο, με πλή­ρη στοι­χεία του δωρη­τή. Αυτό θα επι­τρέ­ψει στους πολί­τες να γνω­ρί­ζουν ποιοι χρη­μα­το­δο­τούν τα κόμ­μα­τα και να αξιο­λο­γούν πιθα­νές συγκρού­σεις συμφερόντων.

Περιο­ρι­σμοί στην ιδιω­τι­κή χρη­μα­το­δό­τη­ση: Πρέ­πει να τεθούν αυστη­ρό­τε­ροι περιο­ρι­σμοί στο ύψος των ιδιω­τι­κών δωρε­ών, τόσο από φυσι­κά όσο και από νομι­κά πρό­σω­πα. Επί­σης, πρέ­πει να απα­γο­ρευ­τεί εντε­λώς η χρη­μα­το­δό­τη­ση από εται­ρεί­ες που έχουν συμ­βά­σεις με το δημό­σιο ή λαμ­βά­νουν κρα­τι­κές επιδοτήσεις.

Ενί­σχυ­ση της δημό­σιας χρη­μα­το­δό­τη­σης: Για να μειω­θεί η εξάρ­τη­ση από ιδιω­τι­κούς χρη­μα­το­δό­τες, πρέ­πει να ενι­σχυ­θεί η δημό­σια χρη­μα­το­δό­τη­ση των κομ­μά­των, αλλά με αυστη­ρούς όρους δια­φά­νειας και λογο­δο­σί­ας. Η κατα­νο­μή της δημό­σιας χρη­μα­το­δό­τη­σης πρέ­πει να βασί­ζε­ται όχι μόνο στα εκλο­γι­κά απο­τε­λέ­σμα­τα αλλά και σε κρι­τή­ρια δημο­κρα­τι­κής λειτουργίας.

Χρη­μα­το­δό­τη­ση από μικρές δωρε­ές: Πρέ­πει να δημιουρ­γη­θούν κίνη­τρα για τα κόμ­μα­τα να στρα­φούν σε χρη­μα­το­δό­τη­ση από μικρές δωρε­ές πολ­λών πολι­τών παρά από μεγά­λες δωρε­ές λίγων. Αυτό μπο­ρεί να επι­τευ­χθεί μέσω φορο­λο­γι­κών κινή­τρων για μικρές δωρε­ές ή μέσω συστη­μά­των δημό­σιας συγ­χρη­μα­το­δό­τη­σης που πολ­λα­πλα­σιά­ζουν τις μικρές δωρεές.

Ενίσχυση των εποπτικών μηχανισμών

Η απο­τε­λε­σμα­τι­κή επο­πτεία της λει­τουρ­γί­ας των πολι­τι­κών κομ­μά­των είναι απα­ραί­τη­τη για την εξα­σφά­λι­ση της δημο­κρα­τι­κής τους λει­τουρ­γί­ας και της διαφάνειας.

Δημιουρ­γία ανε­ξάρ­τη­των επο­πτι­κών αρχών: Πρέ­πει να δημιουρ­γη­θούν ανε­ξάρ­τη­τες αρχές που θα έχουν την απο­κλει­στι­κή αρμο­διό­τη­τα επο­πτεί­ας των πολι­τι­κών κομ­μά­των. Αυτές οι αρχές πρέ­πει να στε­λε­χώ­νο­νται από ανε­ξάρ­τη­τους εμπει­ρο­γνώ­μο­νες και να έχουν επαρ­κείς πόρους και εξου­σί­ες για την εκτέ­λε­ση του έργου τους.

Τακτι­κοί έλεγ­χοι και αξιο­λο­γή­σεις: Τα κόμ­μα­τα πρέ­πει να υπο­βάλ­λο­νται σε τακτι­κούς ελέγ­χους όχι μόνο για τη χρη­μα­το­δό­τη­σή τους αλλά και για τη δημο­κρα­τι­κή τους λει­τουρ­γία. Αυτοί οι έλεγ­χοι πρέ­πει να περι­λαμ­βά­νουν αξιο­λό­γη­ση των εσω­τε­ρι­κών δια­δι­κα­σιών, της συμ­με­το­χής των μελών, και της δια­φά­νειας στη λήψη αποφάσεων.

Δημό­σια ανα­φο­ρά δρα­στη­ριο­τή­των: Τα κόμ­μα­τα πρέ­πει να υπο­χρε­ού­νται να δημο­σιεύ­ουν λεπτο­με­ρείς ετή­σιες εκθέ­σεις για τις δρα­στη­ριό­τη­τές τους, τη χρη­μα­το­δό­τη­σή τους, και τη λει­τουρ­γία των εσω­τε­ρι­κών τους οργά­νων. Αυτές οι εκθέ­σεις πρέ­πει να είναι προ­σβά­σι­μες στο κοι­νό και να ελέγ­χο­νται από ανε­ξάρ­τη­τους ελεγκτές.

Κυρώ­σεις για παρα­βά­σεις: Πρέ­πει να υπάρ­χει ένα σαφές σύστη­μα κυρώ­σε­ων για κόμ­μα­τα που παρα­βιά­ζουν τους κανό­νες δημο­κρα­τι­κής λει­τουρ­γί­ας ή δια­φά­νειας. Αυτές οι κυρώ­σεις πρέ­πει να είναι ανα­λο­γι­κές με τη σοβα­ρό­τη­τα της παρά­βα­σης και να μπο­ρούν να περι­λαμ­βά­νουν από οικο­νο­μι­κά πρό­στι­μα μέχρι περιο­ρι­σμούς στη συμ­με­το­χή σε εκλογές.

Ενίσχυση της συμμετοχής των πολιτών

Η ανα­ζω­ο­γό­νη­ση των πολι­τι­κών κομ­μά­των απαι­τεί επί­σης μέτρα που θα ενθαρ­ρύ­νουν την ευρύ­τε­ρη συμ­με­το­χή των πολι­τών στην πολι­τι­κή διαδικασία.

Διευ­κό­λυν­ση της συμ­με­το­χής: Πρέ­πει να γίνουν οι δια­δι­κα­σί­ες συμ­με­το­χής στα κόμ­μα­τα πιο προ­σβά­σι­μες και λιγό­τε­ρο γρα­φειο­κρα­τι­κές. Αυτό μπο­ρεί να περι­λαμ­βά­νει ηλε­κτρο­νι­κές εγγρα­φές, μειω­μέ­να κόστη συμ­με­το­χής, και ευέ­λι­κτες μορ­φές συμ­με­το­χής που επι­τρέ­πουν στους πολί­τες να εμπλα­κούν σε θέμα­τα που τους ενδια­φέ­ρουν χωρίς να απαι­τεί­ται πλή­ρης δέσμευση.

Εκπαί­δευ­ση και ενη­μέ­ρω­ση: Τα κόμ­μα­τα πρέ­πει να επεν­δύ­σουν στην εκπαί­δευ­ση των μελών τους και στην ενη­μέ­ρω­ση του κοι­νού για τις δρα­στη­ριό­τη­τές τους. Αυτό μπο­ρεί να περι­λαμ­βά­νει προ­γράμ­μα­τα πολι­τι­κής εκπαί­δευ­σης, σεμι­νά­ρια για δημο­κρα­τι­κές δια­δι­κα­σί­ες, και τακτι­κή επι­κοι­νω­νία με τα μέλη και το κοινό.

Χρή­ση νέων τεχνο­λο­γιών: Οι νέες τεχνο­λο­γί­ες μπο­ρούν να χρη­σι­μο­ποι­η­θούν για την ενί­σχυ­ση της δημο­κρα­τι­κής συμ­με­το­χής, αλλά με προ­σο­χή στην απο­φυ­γή των παγί­δων που αντι­με­τώ­πι­σε το Five Star Movement. Ηλε­κτρο­νι­κές πλατ­φόρ­μες μπο­ρούν να διευ­κο­λύ­νουν τη συμ­με­το­χή σε συζη­τή­σεις, ψηφο­φο­ρί­ες και λήψη απο­φά­σε­ων, αλλά πρέ­πει να είναι δια­φα­νείς, ασφα­λείς και δημο­κρα­τι­κά ελεγχόμενες.

Σύν­δε­ση με την κοι­νω­νία των πολι­τών: Τα κόμ­μα­τα πρέ­πει να ανα­πτύ­ξουν στε­νό­τε­ρους δεσμούς με οργα­νώ­σεις της κοι­νω­νί­ας των πολι­τών, συν­δι­κά­τα, επαγ­γελ­μα­τι­κές ενώ­σεις και άλλες κοι­νω­νι­κές ομά­δες. Αυτό θα τους επι­τρέ­ψει να παρα­μεί­νουν σε επα­φή με τις πραγ­μα­τι­κές ανά­γκες και ανη­συ­χί­ες των πολιτών.

Εν κατακλείδι

Η παρού­σα μελέ­τη έχει εξε­τά­σει το κρί­σι­μο πρό­βλη­μα της απου­σί­ας ουσια­στι­κής δημο­κρα­τί­ας στα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα και τη μετα­τρο­πή τους από δημο­κρα­τι­κούς οργα­νι­σμούς εκπρο­σώ­πη­σης σε παρε­ο­κρα­τι­κές δομές που εξυ­πη­ρε­τούν πρω­τί­στως τα συμ­φέ­ρο­ντα των ολι­γαρ­χι­κών ομά­δων που τα ελέγ­χουν. Η ανά­λυ­ση έχει δεί­ξει ότι αυτό το φαι­νό­με­νο, που προ­βλέ­φθη­κε θεω­ρη­τι­κά από τον Robert Michels ήδη από το 1911, έχει λάβει σήμε­ρα δια­στά­σεις που απει­λούν την ίδια τη δημο­κρα­τι­κή λει­τουρ­γία των ευρω­παϊ­κών κοινωνιών.

Η αναγκαιότητα ριζικής μεταρρύθμισης

Τα στοι­χεία που παρου­σιά­στη­καν κατα­δει­κνύ­ουν ότι η κρί­ση των πολι­τι­κών κομ­μά­των δεν είναι ένα παρο­δι­κό φαι­νό­με­νο που μπο­ρεί να αντι­με­τω­πι­στεί με επι­φα­νεια­κές προ­σαρ­μο­γές, αλλά ένα δομι­κό πρό­βλη­μα που απαι­τεί ριζι­κές μεταρ­ρυθ­μί­σεις. Η μετα­τρο­πή των κομ­μά­των σε cartel που χρη­σι­μο­ποιεί κρα­τι­κούς πόρους για να περιο­ρί­σει τον πολι­τι­κό αντα­γω­νι­σμό, σε συν­δυα­σμό με τον σιδε­ρέ­νιο νόμο της ολι­γαρ­χί­ας που οδη­γεί στη συγκέ­ντρω­ση εξου­σί­ας σε στε­νές ομά­δες, έχει δημιουρ­γή­σει μια κατά­στα­ση όπου τα κόμ­μα­τα λει­τουρ­γούν περισ­σό­τε­ρο ως εμπό­δια παρά ως διευ­κο­λυ­ντές της δημο­κρα­τι­κής εκπροσώπησης.

Το ελλη­νι­κό παρά­δειγ­μα, με το φαι­νό­με­νο του κομ­μα­τι­κού σωλή­να και τις στε­νές σχέ­σεις μετα­ξύ πολι­τι­κών ελίτ και οικο­νο­μι­κών συμ­φε­ρό­ντων, απο­τε­λεί μια ακραία αλλά όχι μονα­δι­κή περί­πτω­ση αυτής της εξέ­λι­ξης. Παρό­μοια φαι­νό­με­να παρα­τη­ρού­νται σε δια­φο­ρε­τι­κούς βαθ­μούς σε όλη την Ευρώ­πη, υπο­δει­κνύ­ο­ντας ότι πρό­κει­ται για ένα συστη­μι­κό πρό­βλη­μα που απαι­τεί συστη­μι­κές λύσεις.

Προϋποθέσεις για ζωντανούς δημοκρατικούς οργανισμούς

Για να γίνουν τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα πραγ­μα­τι­κοί ζωντα­νοί οργα­νι­σμοί της δημο­κρα­τί­ας που εμπι­στεύ­ε­ται η κοι­νω­νία, πρέ­πει να πλη­ρού­νται συγκε­κρι­μέ­νες προϋποθέσεις:

Πρώ­τον, πρέ­πει να απο­κα­τα­στα­θεί η εσω­τε­ρι­κή δημο­κρα­τία στα κόμ­μα­τα μέσω ανοι­χτών εκλο­γι­κών δια­δι­κα­σιών, συμ­με­το­χι­κής λήψης απο­φά­σε­ων και δια­φά­νειας στη λει­τουρ­γία. Χωρίς εσω­τε­ρι­κή δημο­κρα­τία, τα κόμ­μα­τα δεν μπο­ρούν να λει­τουρ­γή­σουν ως απο­τε­λε­σμα­τι­κοί μηχα­νι­σμοί δημο­κρα­τι­κής εκπροσώπησης.

Δεύ­τε­ρον, πρέ­πει να μεταρ­ρυθ­μι­στεί ριζι­κά το σύστη­μα χρη­μα­το­δό­τη­σης των κομ­μά­των για να μειω­θεί η εξάρ­τη­ση από μεγά­λους ιδιω­τι­κούς χρη­μα­το­δό­τες και να ενι­σχυ­θεί η δια­φά­νεια. Η χρη­μα­το­δό­τη­ση από ολι­γάρ­χες και μεγά­λα οικο­νο­μι­κά συμ­φέ­ρο­ντα απο­τε­λεί τη ρίζα της δια­φθο­ράς και της απο­κο­πής των κομ­μά­των από την κοι­νω­νι­κή τους βάση.

Τρί­τον, πρέ­πει να ενι­σχυ­θούν οι επο­πτι­κοί μηχα­νι­σμοί με τη δημιουρ­γία ανε­ξάρ­τη­των αρχών που θα έχουν την εξου­σία και τους πόρους να ελέγ­χουν την τήρη­ση των δημο­κρα­τι­κών κανό­νων και να επι­βάλ­λουν απο­τε­λε­σμα­τι­κές κυρώ­σεις για παραβάσεις.

Τέταρ­τον, πρέ­πει να ενθαρ­ρυν­θεί η ευρύ­τε­ρη συμ­με­το­χή των πολι­τών στην πολι­τι­κή δια­δι­κα­σία μέσω της διευ­κό­λυν­σης της πρό­σβα­σης, της εκπαί­δευ­σης και της χρή­σης νέων τεχνο­λο­γιών με δημο­κρα­τι­κό τρόπο.

Το μέλλον της δημοκρατίας στην Ευρώπη

Η μεταρ­ρύθ­μι­ση των πολι­τι­κών κομ­μά­των δεν είναι απλώς ένα ζήτη­μα πολι­τι­κής οργά­νω­σης, αλλά μια προ­ϋ­πό­θε­ση για τη διά­σω­ση και την ενί­σχυ­ση της δημο­κρα­τί­ας στην Ευρώ­πη. Όπως έχει δεί­ξει η εμπει­ρία των τελευ­ταί­ων ετών, όταν τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα απο­τυγ­χά­νουν να λει­τουρ­γή­σουν ως απο­τε­λε­σμα­τι­κοί δημο­κρα­τι­κοί θεσμοί, δημιουρ­γού­νται συν­θή­κες που ευνο­ούν την άνο­δο αυταρ­χι­κών τάσε­ων και λαϊ­κι­στι­κών κινη­μά­των που εκμε­ταλ­λεύ­ο­νται τη δυσα­ρέ­σκεια των πολιτών.

Η πρό­κλη­ση είναι μεγά­λη, αλλά όχι ανυ­πέρ­βλη­τη. Η ιστο­ρία έχει δεί­ξει ότι οι δημο­κρα­τι­κοί θεσμοί μπο­ρούν να μεταρ­ρυθ­μι­στούν και να ανα­νε­ω­θούν όταν υπάρ­χει πολι­τι­κή βού­λη­ση και κοι­νω­νι­κή πίε­ση. Η κομ­βι­κή και ανα­γκαία προ­ϋ­πό­θε­ση είναι η ανα­γνώ­ρι­ση ότι το πρό­βλη­μα είναι πραγ­μα­τι­κό και σοβα­ρό, και ότι η αντι­με­τώ­πι­σή του απαι­τεί συντο­νι­σμέ­νη δρά­ση σε πολ­λα­πλά επίπεδα.

Τα πολι­τι­κά κόμ­μα­τα παρα­μέ­νουν απα­ραί­τη­τα για τη λει­τουρ­γία της δημο­κρα­τί­ας, αλλά μόνο αν μπο­ρέ­σουν να μετα­μορ­φω­θούν από κλει­στές ολι­γαρ­χί­ες σε ανοι­χτούς, δημο­κρα­τι­κούς οργα­νι­σμούς που εκπρο­σω­πούν πραγ­μα­τι­κά τα συμ­φέ­ρο­ντα και τις ανά­γκες των πολι­τών. Αυτή η μετα­μόρ­φω­ση δεν θα συμ­βεί αυτό­μα­τα — απαι­τεί συνει­δη­τή προ­σπά­θεια, πολι­τι­κή βού­λη­ση και, κυρί­ως, την ενερ­γό συμ­με­το­χή των ίδιων των πολι­τών στη δια­δι­κα­σία μεταρρύθμισης.

Το μέλ­λον της δημο­κρα­τί­ας στην Ευρώ­πη εξαρ­τά­ται σε μεγά­λο βαθ­μό από την ικα­νό­τη­τά μας να αντι­με­τω­πί­σου­με αυτή την πρό­κλη­ση. Η εναλ­λα­κτι­κή — η συνέ­χι­ση της παρού­σας κατά­στα­σης — οδη­γεί ανα­πό­φευ­κτα σε περαι­τέ­ρω απο­δυ­νά­μω­ση των δημο­κρα­τι­κών θεσμών και στην άνο­δο αυταρ­χι­κών τάσε­ων που απει­λούν τα θεμέ­λια της ευρω­παϊ­κής δημο­κρα­τί­ας. Η επι­λο­γή είναι δική μας, και ο χρό­νος για δρά­ση είναι τώρα.

Βιβλιογραφία

[1] Michels, Robert. Political Parties: A Sociological Study of the Oligarchical Tendencies of Modern Democracy. New York: Free Press, 1962 [1911]. https://en.wikipedia.org/wiki/Iron_law_of_oligarchy

[2] Michels, Robert. Political Parties, σ. 365.

[3] Michels, Robert. Political Parties, σ. 408.

[4] Katz, Richard S. and Peter Mair. “Changing Models of Party Organizations and Party Democracy: the Emergence of the Cartel Party.” Party Politics 1, no. 1 (1995): 5–28. https://www.cambridge.org/core/journals/perspectives-on-politics/article/cartel-party-thesis-a-restatement/458996C30EF168AF3A13A3134AA1ACCE

[5] Detterbeck, Klaus. “Cartel Parties in Western Europe?” Party Politics 11, no. 2 (2005): 173–191. https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/1354068805049738

[6] Foundation for Political Innovation. Freedoms at Risk: The Challenge of the Century. January 2022. https://www.fondapol.org/app/uploads/2022/01/fondapol-iri-cod-kas-genron-fng-rda-survey-freedoms-at-risk-the-challenge-of-the-century-01–2022‑2.pdf

[7] McCarthy, Paul, Thibault Muzergues, and Patrick Quirk. “Unloved but Indispensable: Political Parties in Europe.” Atlantic Council, August 2024. https://www.atlanticcouncil.org/in-depth-research-reports/issue-brief/unloved-but-indispensable-political-parties-in-europe/

[8] Atlantic Council Freedom and Prosperity Indexes, 2023.

[9] Biondo, Nicola. Il sistema Casaleggio. Ponte alle Grazie, 2020.

[10] “παρε­ο­κρα­τία.” Βικι­λε­ξι­κό. https://el.wiktionary.org/wiki/παρεοκρατία

[11] “Η ΚΕΝΤΡΟΑΡΙΣΤΕΡΑ ΩΣ ΠΑΡΕΟΚΡΑΤΙΑ.” ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ, October 16, 2013. https://parisis.wordpress.com/2013/10/16/η‑κεντροαριστερα-ως-παρεοκρατια/

[12] OECD. Integrity in Political Finance in Greece. OECD Public Governance Reviews. Paris: OECD Publishing, 2018. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2018/11/integrity-in-political-finance-in-greece_g1g92984/9789264303768-en.pdf

[13] “Greece Public Accountability Index.” EUROPAM. https://europam.eu/?module=country-profile&country=Greece

[14] OSCE. Greece: Parliamentary Elections 25 June 2023. OSCE/ODIHR Election Assessment Mission Final Report. April 27, 2023. https://www.osce.org/files/f/documents/3/1/542358.pdf

[15] Georgopoulos, Theodoros and Spyros Kosmidis. “Politicians, political parties’ funding in Greece and anti-money laundering regulatory framework.” Journal of Money Laundering Control 17, no. 3 (2014): 310–322. https://www.researchgate.net/publication/263210348_Politicians_political_parties’_funding_in_Greece_and_anti-money_laundering_regulatory_framework

[16] McCarthy, Paul, Thibault Muzergues, and Patrick Quirk. “Unloved but Indispensable: Political Parties in Europe,” σ. 3.

 

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook: Η Πολι­τι­κή σήμερα