14 Σεπτεμβρίου: Ημέρα μνήμης της Μικρασιατικής Καταστροφής

Η συγκλονιστική έκθεση του George Horton: Τι έγραφε για τη Σμύρνη λίγες ημέρες μετά την καταστροφή

του Μπά­μπη Στέρτσου

Υπάρ­χουν ιστο­ρι­κά γεγο­νό­τα που, όσο κι αν περ­νούν τα χρό­νια, δεν μετα­τρέ­πο­νται απλώς σε ημε­ρο­μη­νί­ες ενός σχο­λι­κού βιβλί­ου. Παρα­μέ­νουν τραύ­μα­τα συλ­λο­γι­κής μνή­μης. Η Μικρα­σια­τι­κή Κατα­στρο­φή είναι ένα από αυτά.

Η 14η Σεπτεμ­βρί­ου, καθιε­ρω­μέ­νη από την ελλη­νι­κή πολι­τεία ως ημέ­ρα εθνι­κής μνή­μης της Γενο­κτο­νί­ας των Ελλή­νων της Μικράς Ασί­ας από το τουρ­κι­κό κρά­τος, μας επι­στρέ­φει κάθε χρό­νο σε έναν κόσμο που χάθη­κε: στη Σμύρ­νη, στις Κυδω­νί­ες, στην Έφε­σο, στην Πέρ­γα­μο, στην Ιωνία και στις ελλη­νι­κές κοι­νό­τη­τες που επί αιώ­νες απο­τε­λού­σαν μέρος της ιστο­ρί­ας της Μικράς Ασίας.

Σήμε­ρα, αντί μιας ακό­μη γενι­κής ανα­δρο­μής στα γεγο­νό­τα, αξί­ζει να αφή­σου­με να μιλή­σει ένα ιστο­ρι­κό ντο­κου­μέ­ντο. Μια έκθε­ση γραμ­μέ­νη μόλις λίγες ημέ­ρες μετά την κατα­στρο­φή της Σμύρ­νης.

Στην Αθή­να, στις 27 Σεπτεμ­βρί­ου 1922, ο George Horton, Αμε­ρι­κα­νός διπλω­μά­της που είχε υπη­ρε­τή­σει επί πολ­λά χρό­νια στην Οθω­μα­νι­κή Αυτο­κρα­το­ρία και υπήρ­ξε γενι­κός πρό­ξε­νος των Ηνω­μέ­νων Πολι­τειών στη Σμύρ­νη, απευ­θύ­νε­ται στο αμε­ρι­κα­νι­κό Υπουρ­γείο Εξω­τε­ρι­κών. Δεν γρά­φει δεκα­ε­τί­ες αργό­τε­ρα. Γρά­φει ενώ η κατα­στρο­φή είναι ακό­μη νωπή.

Και αρχί­ζει την έκθε­σή του με μια φρά­ση που απο­τυ­πώ­νει το μέγε­θος όσων είχαν συμβεί:

«Έχω την τιμή να υπο­βά­λω στο Υπουρ­γείο μια έκθε­ση για το τι έγι­νε και τι θα γίνει στην Εγγύς Ανα­το­λή με μια σύντο­μη διή­γη­ση πάνω στα γεγο­νό­τα και τις αιτί­ες που οδή­γη­σαν στη φρι­κτή τρα­γω­δία που τώρα δια­δρα­μα­τί­ζε­ται στη Σμύρνη».

Η προειδοποίηση.

Ένα από τα σημα­ντι­κό­τε­ρα στοι­χεία της έκθε­σης είναι ότι ο Horton υπο­στη­ρί­ζει πως είχε προει­δο­ποι­ή­σει πριν από την τελι­κή κατάρ­ρευ­ση.

Γρά­φει ότι μετά την από­βα­ση των Ελλή­νων στη Σμύρ­νη είχε τηλε­γρα­φή­σει πως η εξέ­λι­ξη θα μπο­ρού­σε να απο­δει­χθεί μια δεύ­τε­ρη «Σικε­λι­κή Εκστρα­τεία», παρα­πέ­μπο­ντας στην κατα­στρο­φι­κή αθη­ναϊ­κή εκστρα­τεία κατά των Συρα­κου­σών τον 5ο αιώ­να π.Χ. Η ανα­λο­γία του είναι εντυ­πω­σια­κή. Για τον Horton, η Μικρα­σια­τι­κή Εκστρα­τεία έκρυ­βε από την αρχή τον κίν­δυ­νο μιας στρα­τιω­τι­κής και πολι­τι­κής υπε­ρε­πέ­κτα­σης, η οποία θα μπο­ρού­σε να οδη­γή­σει την Ελλά­δα σε εξάντληση.

Σε άλλο μήνυ­μα, όπως ανα­φέ­ρει, είχε προ­βλέ­ψει και κάτι ακό­μη πιο δρα­μα­τι­κό: ότι εάν ο ελλη­νι­κός στρα­τός ανα­γκα­ζό­ταν να εγκα­τα­λεί­ψει τη Μικρά Ασία, ο χρι­στια­νι­κός πλη­θυ­σμός θα ακο­λου­θού­σε την υπο­χώ­ρη­σή του.

Αυτό ακρι­βώς συνέ­βη σε τερά­στια κλίμακα.

Η εμπειρία των προηγούμενων διωγμών

Για να εξη­γή­σει για­τί δεν πίστευε ότι οι χρι­στια­νι­κοί πλη­θυ­σμοί θα αισθά­νο­νταν ασφα­λείς μετά την ελλη­νι­κή απο­χώ­ρη­ση, ο Horton επι­στρέ­φει στα γεγο­νό­τα που είχαν προηγηθεί.

Ανα­φέ­ρε­ται στις σφα­γές και στους διωγ­μούς των Αρμε­νί­ων κατά τον Α΄ Παγκό­σμιο Πόλε­μο και υπο­στη­ρί­ζει ότι η εμπει­ρία αυτή είχε δημιουρ­γή­σει βαθύ φόβο στους χρι­στια­νι­κούς πλη­θυ­σμούς της Οθω­μα­νι­κής Αυτοκρατορίας.

Γι’ αυτό και αντι­με­τω­πί­ζει με μεγά­λη δυσπι­στία τις δια­βε­βαιώ­σεις ότι μετά την απο­χώ­ρη­ση των Ελλή­νων θα μπο­ρού­σε να εγκα­θι­δρυ­θεί μια ασφα­λής και ανε­κτι­κή διοίκηση.

Η έκθε­σή του είναι σε πολ­λά σημεία σκλη­ρή. Ορι­σμέ­νες γενι­κεύ­σεις του για τους Τούρ­κους και το Ισλάμ αντα­να­κλούν έντο­να τις προ­σω­πι­κές του αντι­λή­ψεις και πρέ­πει σήμε­ρα να δια­βά­ζο­νται κρι­τι­κά και μέσα στο ιστο­ρι­κό πλαί­σιο της εποχής.

Αυτό, όμως, δεν αναι­ρεί τη σημα­σία της μαρ­τυ­ρί­ας του για συγκε­κρι­μέ­να γεγο­νό­τα που είχε παρα­κο­λου­θή­σει ως διπλω­μα­τι­κός αξιωματούχος.

Η ευθύνη που αποδίδει στον Βενιζέλο

Εξαι­ρε­τι­κά ενδια­φέ­ρον είναι ότι ο Horton δεν περιο­ρί­ζε­ται στην καταγ­γε­λία των τουρ­κι­κών ενερ­γειών. Ασκεί κρι­τι­κή και στην ελλη­νι­κή πολιτική.

Γρά­φει χαρακτηριστικά:

«Η από­βα­ση των Ελλή­νων στη Μικρά Ασία, όπως πραγ­μα­το­ποι­ή­θη­κε, υπήρ­ξε μεγά­λο λάθος του Βενιζέλου».

Η δια­τύ­πω­ση έχει ιδιαί­τε­ρη βαρύ­τη­τα. Ο Horton θεω­ρεί ότι, εφό­σον η Ελλά­δα προ­χω­ρού­σε στη Μικρά Ασία, αυτό δεν θα έπρε­πε να συμ­βεί χωρίς μια σαφή και δεσμευ­τι­κή συμ­φω­νία των Συμ­μά­χων για την πολι­τι­κή και στρα­τιω­τι­κή υπο­στή­ρι­ξή της.

Κατά την άπο­ψή του, υπήρ­χαν δύο δρό­μοι: είτε να μη στα­λεί ο ελλη­νι­κός στρα­τός στη Μικρά Ασία είτε, από τη στιγ­μή που στάλ­θη­κε, να υπο­στη­ρι­χθεί με συνε­πή και νόμι­μο τρό­πο από τις δυνά­μεις που είχαν εγκρί­νει την παρου­σία του.

Δεν συνέ­βη ούτε το ένα ούτε το άλλο.

Η διάσπαση των Συμμάχων

Εδώ βρί­σκε­ται ίσως ένα από τα πολι­τι­κά σημα­ντι­κό­τε­ρα σημεία ολό­κλη­ρης της έκθε­σης. Ο Horton περι­γρά­φει τη στα­δια­κή διά­λυ­ση της συμ­μα­χι­κής ενότητας.

Ανα­φέ­ρε­ται στην Ιτα­λία, η οποία είχε δικές της βλέ­ψεις στην περιο­χή, αλλά και στη Γαλ­λία, η οποία ακο­λού­θη­σε δια­φο­ρε­τι­κή πολι­τι­κή ένα­ντι του κεμα­λι­κού κινή­μα­τος και κατέ­λη­ξε στη Συμ­φω­νία της Άγκυ­ρας. Κατά τον Horton, η στά­ση αυτή άλλα­ξε δρα­μα­τι­κά τις ισορροπίες.

Η Ελλά­δα βρέ­θη­κε τελι­κά να επι­χει­ρεί σε μια τερά­στια μικρα­σια­τι­κή ενδο­χώ­ρα χωρίς την ενιαία υπο­στή­ρι­ξη των δυνά­με­ων που είχαν αρχι­κά δια­μορ­φώ­σει το μετα­πο­λε­μι­κό πλαί­σιο. Έτσι, ένα εγχεί­ρη­μα που είχε ξεκι­νή­σει μέσα στο κλί­μα της νίκης των Συμ­μά­χων στον Α΄ Παγκό­σμιο Πόλε­μο κατέ­λη­ξε να εξε­λι­χθεί σε έναν πόλε­μο στον οποίο η Ελλά­δα βρέ­θη­κε ουσια­στι­κά απομονωμένη.

«Η Τουρκία για τους Τούρκους»

Ο Horton επι­χει­ρεί παράλ­λη­λα να ερμη­νεύ­σει την άνο­δο του τουρ­κι­κού εθνικισμού.

Ανα­φέ­ρε­ται στο σύνθημα:

«Η Τουρ­κία για τους Τούρκους».

Κατά την ερμη­νεία του, η επι­κρά­τη­ση των Νεο­τούρ­κων και στη συνέ­χεια του τουρ­κι­κού εθνι­κι­σμού συν­δέ­θη­κε με την προ­σπά­θεια δημιουρ­γί­ας ενός περισ­σό­τε­ρο εθνι­κά ομοιο­γε­νούς κράτους.

Στην αφή­γη­σή του εντάσ­σει τους διωγ­μούς Αρμε­νί­ων, Ελλή­νων και άλλων χρι­στια­νι­κών πλη­θυ­σμών στο ευρύ­τε­ρο αυτό πλαί­σιο. Οι δια­τυ­πώ­σεις του είναι συχνά από­λυ­τες και φορ­τι­σμέ­νες. Ακρι­βώς γι’ αυτό η έκθε­ση πρέ­πει να αντι­με­τω­πί­ζε­ται ως πρω­το­γε­νής μαρ­τυ­ρία ενός συγκε­κρι­μέ­νου ανθρώ­που, όχι ως αλάν­θα­στη ή ουδέ­τε­ρη ιστο­ρι­κή ετυμηγορία.

Τι γράφει για την ελληνική διοίκηση

Ιδιαί­τε­ρο ενδια­φέ­ρον παρου­σιά­ζει και η απο­τί­μη­ση της ελλη­νι­κής διοί­κη­σης στη ζώνη της Σμύρνης.

Ο Horton γρά­φει ότι βρι­σκό­ταν σε στε­νή επα­φή με τον Αρι­στεί­δη Στερ­γιά­δη, τον Ύπα­το Αρμο­στή της Ελλά­δας στη Σμύρ­νη, και υπο­στη­ρί­ζει ότι, όσο η ελλη­νι­κή διοί­κη­ση δια­τη­ρού­σε τον έλεγ­χο, υπήρ­χε προ­σπά­θεια περιο­ρι­σμού των αντιποίνων.

Ανα­φέ­ρει ακό­μη την ανά­πτυ­ξη γεωρ­γι­κών και εκπαι­δευ­τι­κών δρα­στη­ριο­τή­των και σημειώ­νει ότι αρκε­τοί Έλλη­νες γεωρ­γοί είχαν επι­στρέ­ψει στις καλ­λιέρ­γειές τους. Δεν απο­σιω­πά ότι υπήρ­ξαν επι­θέ­σεις Ελλή­νων ενα­ντί­ον Τούρ­κων. Υπο­στη­ρί­ζει όμως ότι οι ελλη­νι­κές αρχές τιμω­ρού­σαν συχνό­τε­ρα τέτοιες ενέργειες.

Αυτή είναι η δική του απο­τί­μη­ση και, όπως κάθε διπλω­μα­τι­κή μαρ­τυ­ρία, χρειά­ζε­ται δια­σταύ­ρω­ση με άλλες ελλη­νι­κές, τουρ­κι­κές, συμ­μα­χι­κές και ανε­ξάρ­τη­τες πηγές.

Τα σχολεία και τα ιδρύματα μιας πόλης που χανόταν

Υπάρ­χει ένα σημείο της έκθε­σης που απο­μα­κρύ­νε­ται από τις στρα­τιω­τι­κές επι­χει­ρή­σεις και μας επι­τρέ­πει να αντι­λη­φθού­με κάτι άλλο: τι ακρι­βώς χανό­ταν μαζί με τη Σμύρ­νη.

Ο Horton μιλά για εκπαι­δευ­τι­κά και φιλαν­θρω­πι­κά ιδρύ­μα­τα, για σχο­λεία, για γεωρ­γι­κές σχο­λές, για αμε­ρι­κα­νι­κές εκπαι­δευ­τι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες και για ένα κοι­νω­νι­κό και οικο­νο­μι­κό δίκτυο που είχε ανα­πτυ­χθεί επί δεκα­ε­τί­ες. Η κατα­στρο­φή, επο­μέ­νως, δεν αφο­ρού­σε μόνο σπί­τια. Αφο­ρού­σε έναν ολό­κλη­ρο αστι­κό πολιτισμό.

Εμπό­ριο, σχο­λεία, κοι­νό­τη­τες, εκκλη­σί­ες, οικο­γέ­νειες, επαγ­γέλ­μα­τα, περιου­σί­ες, κοι­νω­νι­κά δίκτυα και μια παρου­σία αιώ­νων εξα­φα­νί­στη­καν ή μετα­φέρ­θη­καν βίαια στην άλλη πλευ­ρά του Αιγαίου.

Η μαρτυρία για την πυρκαγιά

Στις τελευ­ταί­ες σελί­δες της έκθε­σης ο Horton γίνε­ται ακό­μη πιο συγκε­κρι­μέ­νος. Ανα­φέ­ρε­ται σε μαρ­τυ­ρί­ες που, όπως γρά­φει, έλα­βε για την πυρ­κα­γιά της Σμύρ­νης και υπο­στη­ρί­ζει ότι δια­θέ­τει κατα­θέ­σεις αυτο­πτών μαρ­τύ­ρων που απέ­δι­δαν τον εμπρη­σμό σε Τούρ­κους. Παράλ­λη­λα ανα­φέ­ρε­ται στις τερά­στιες πυρ­κα­γιές που κατέ­στρε­ψαν τις χρι­στια­νι­κές συνοι­κί­ες και στην κατα­στρο­φή εκπαι­δευ­τι­κών και φιλαν­θρω­πι­κών ιδρυμάτων.

Η ευθύ­νη για την πυρ­κα­γιά απο­τέ­λε­σε έκτο­τε αντι­κεί­με­νο ιστο­ριο­γρα­φι­κής αντι­πα­ρά­θε­σης. Η έκθε­ση Horton απο­τε­λεί σημα­ντι­κό τεκ­μή­ριο αυτής της συζή­τη­σης, ακρι­βώς επει­δή γρά­φτη­κε σχε­δόν αμέ­σως μετά τα γεγονότα.

Μια κατηγορία που στρέφεται προς την Ευρώπη

Ίσως όμως η πιο πολι­τι­κή διά­στα­ση του κει­μέ­νου βρί­σκε­ται αλλού. Ο Horton θεω­ρεί ότι η κατα­στρο­φή δεν μπο­ρεί να ερμη­νευ­θεί απο­κλει­στι­κά ως ελλη­νο­τουρ­κι­κή σύγκρου­ση. Στο υπό­βα­θρο βλέ­πει τις αντι­θέ­σεις των Μεγά­λων Δυνά­με­ων, τους αντα­γω­νι­σμούς για οικο­νο­μι­κά και γεω­πο­λι­τι­κά συμ­φέ­ρο­ντα και τη στα­δια­κή εγκα­τά­λει­ψη μιας κοι­νής πολι­τι­κής απέ­να­ντι στην Τουρκία.

Με άλλα λόγια, μέσα από την έκθε­ση ανα­δύ­ε­ται ένα ερώ­τη­μα που παρα­μέ­νει ιστο­ρι­κά κρίσιμο:

Μέχρι ποιο σημείο η Ελλά­δα οδη­γή­θη­κε σε μια εκστρα­τεία την οποία τελι­κά κλή­θη­κε να ολο­κλη­ρώ­σει σχε­δόν μόνη;

Ο Horton δίνει τη δική του απά­ντη­ση και είναι αυστηρή.

Οι πέντε βασικές θέσεις του Horton

Στο τέλος της έκθε­σής του συνο­ψί­ζει ουσια­στι­κά τη θέση του σε ορι­σμέ­να βασι­κά συμπεράσματα.

Θεω­ρεί ότι η τουρ­κι­κή εθνι­κι­στι­κή πολι­τι­κή είχε απο­κτή­σει χαρα­κτή­ρα εκδί­ω­ξης των χρι­στια­νι­κών πλη­θυ­σμών. Υπο­στη­ρί­ζει ότι η ελλη­νι­κή επέμ­βα­ση στη Μικρά Ασία, όπως οργα­νώ­θη­κε, απο­τέ­λε­σε πολι­τι­κό λάθος. Κατη­γο­ρεί τις Μεγά­λες Δυνά­μεις ότι δεν δια­τή­ρη­σαν κοι­νή στά­ση και ότι τελι­κά άφη­σαν την Ελλά­δα εκτε­θει­μέ­νη. Επι­μέ­νει ότι υπήρ­χαν μαρ­τυ­ρί­ες για οργα­νω­μέ­νο εμπρη­σμό της Σμύρ­νης. Και κατα­λή­γει ότι οι εξε­λί­ξεις δεν μπο­ρού­σαν να απο­συν­δε­θούν από τις ευρύ­τε­ρες γεω­πο­λι­τι­κές επι­λο­γές της Ευρώ­πης μετά τον Α΄ Παγκό­σμιο Πόλεμο.

Ένα ντοκουμέντο που πρέπει να διαβάζεται – όχι να χρησιμοποιείται

Εκα­τό και πλέ­ον χρό­νια μετά, η αξία μιας τέτοιας έκθε­σης δεν βρί­σκε­ται στο να χρη­σι­μο­ποι­η­θεί ως όπλο ενα­ντί­ον ενός σημε­ρι­νού λαού. Βρί­σκε­ται στο να μας βοη­θή­σει να κατα­λά­βου­με πώς ένας αυτό­πτης διπλω­μά­της αντι­λαμ­βα­νό­ταν την κατα­στρο­φή την ώρα που αυτή συνέ­βαι­νε.

Ο George Horton δεν ήταν ένας ουδέ­τε­ρος παρα­τη­ρη­τής έξω από την Ιστο­ρία. Είχε από­ψεις, συμπά­θειες, αντι­πά­θειες και ισχυ­ρές πεποι­θή­σεις. Αυτό επι­βάλ­λει κρι­τι­κή ανά­γνω­ση της μαρ­τυ­ρί­ας του. Αλλά ήταν εκεί. Είχε υπη­ρε­τή­σει επί χρό­νια στη Σμύρ­νη. Είδε την κατάρ­ρευ­ση ενός κόσμου που γνώ­ρι­ζε και στις 27 Σεπτεμ­βρί­ου 1922, ενώ οι εικό­νες της φλε­γό­με­νης πόλης ήταν ακό­μη νωπές, έγρα­ψε προς την Ουά­σιγ­κτον τη δική του εξή­γη­ση για όσα είχαν συμβεί.

Σήμε­ρα, 14 Σεπτεμ­βρί­ου, δεν χρειά­ζε­ται να επι­στρέ­φου­με στη Σμύρ­νη για να ανα­ζη­τή­σου­με εκδί­κη­ση. Χρειά­ζε­ται να επι­στρέ­φου­με για να θυμό­μα­στε. Να θυμό­μα­στε τους ανθρώ­πους που σκο­τώ­θη­καν, εκεί­νους που χάθη­καν μέσα στο χάος, εκεί­νους που εγκα­τέ­λει­ψαν τα σπί­τια και τις περιου­σί­ες τους και πέρα­σαν στην Ελλά­δα ως πρό­σφυ­γες. Να θυμό­μα­στε τις κοι­νό­τη­τες της Ιωνί­ας και ολό­κλη­ρης της Μικράς Ασί­ας που έπα­ψαν να υπάρ­χουν με τη μορ­φή που είχαν επί αιώνες.

Κυρί­ως να θυμό­μα­στε ότι πίσω από τις μεγά­λες στρα­τη­γι­κές, τις συν­θή­κες, τους εθνι­κι­σμούς και τα συμ­φέ­ρο­ντα των κρα­τών υπάρ­χουν πάντο­τε άνθρω­ποι. Άνθρω­ποι που μια μέρα είχαν σπί­τι, γει­το­νιά, σχο­λείο, εκκλη­σία, κατά­στη­μα, χωρά­φι, οικο­γέ­νεια και την επό­με­νη είχαν μόνο τη θάλασ­σα μπρο­στά τους.

Αυτή είναι ίσως η βαθύ­τε­ρη μνή­μη της Σμύρνης.

Σημεί­ω­ση: Το άρθρο βασί­ζε­ται στην ελλη­νι­κή από­δο­ση της έκθε­σης του George Horton προς το αμε­ρι­κα­νι­κό Υπουρ­γείο Εξω­τε­ρι­κών, με ημε­ρο­μη­νία Αθή­να, 27 Σεπτεμ­βρί­ου 1922. Οι αξιο­λο­γι­κές κρί­σεις και οι γενι­κεύ­σεις που περι­λαμ­βά­νο­νται στην έκθε­ση απο­δί­δο­νται στον ίδιο τον Horton και δεν υιο­θε­τού­νται αυτο­μά­τως ως ιστο­ρι­κά συμπεράσματα.

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook: Η Ιστο­ρία σήμερα