Πώς οι μεσαιω­νι­κοί έμπο­ροι, ο Λου­δο­βί­κος ΙΔ΄ και ο Ναπο­λέ­ων δια­μόρ­φω­σαν τους κανό­νες που εξα­κο­λου­θούν να επη­ρε­ά­ζουν την οικο­νο­μι­κή μας ζωή.

του Μπά­μπη Στέρτσου

Κάθε φορά που αγο­ρά­ζου­με ένα προ­ϊ­όν, πλη­ρώ­νου­με με την τρα­πε­ζι­κή μας κάρ­τα, παραγ­γέλ­νου­με κάτι από το δια­δί­κτυο ή υπο­γρά­φου­με μια εμπο­ρι­κή συμ­φω­νία, συμ­με­τέ­χου­με, χωρίς ίσως να το συνει­δη­το­ποιού­με, σε μια ιστο­ρία που ξεκί­νη­σε πριν από χιλιά­δες χρόνια.

Πίσω από τις καθη­με­ρι­νές αυτές συναλ­λα­γές υπάρ­χει ένα ολό­κλη­ρο οικο­δό­μη­μα κανό­νων, δικαιω­μά­των και υπο­χρε­ώ­σε­ων. Ένα οικο­δό­μη­μα που δεν δημιουρ­γή­θη­κε ξαφ­νι­κά ούτε σχε­διά­στη­κε εξαρ­χής από κάποιον νομο­θέ­τη. Δια­μορ­φώ­θη­κε στα­δια­κά, μέσα από τις ανά­γκες των εμπό­ρων, τις συγκρού­σεις οικο­νο­μι­κών συμ­φε­ρό­ντων, την ανά­πτυ­ξη των πόλε­ων και τις μεγά­λες πολι­τι­κές αλλα­γές της ευρω­παϊ­κής ιστορίας.

Πρό­κει­ται για την ιστο­ρία του Εμπο­ρι­κού Δικαί­ου. Μια ιστο­ρία που, πέρα από τη νομι­κή της διά­στα­ση, απο­κα­λύ­πτει πώς οργα­νώ­θη­καν οι οικο­νο­μι­κές σχέ­σεις, πώς ενι­σχύ­θη­κε η κρα­τι­κή εξου­σία και πώς το εμπό­ριο συνέ­βα­λε στη δια­μόρ­φω­ση του σύγ­χρο­νου κόσμου.

Όταν το εμπόριο προηγήθηκε των νόμων

Το εμπό­ριο υπήρ­χε πολύ πριν εμφα­νι­στούν οι σύγ­χρο­νοι εμπο­ρι­κοί κώδι­κες. Στην αρχαία Μεσο­πο­τα­μία, στην Αίγυ­πτο, στις ελλη­νι­κές πόλεις και αργό­τε­ρα στη Ρωμαϊ­κή Αυτο­κρα­το­ρία, άνθρω­ποι και αγα­θά μετα­κι­νού­νταν σε μεγά­λες αποστάσεις.

Οι Φοί­νι­κες δημιούρ­γη­σαν εμπο­ρι­κά δίκτυα σε ολό­κλη­ρη τη Μεσό­γειο. Οι αρχαί­οι Έλλη­νες ανέ­πτυ­ξαν θαλάσ­σιες συναλ­λα­γές που συνέ­δε­αν το Αιγαίο με τη Μαύ­ρη Θάλασ­σα, τη Μικρά Ασία και τη δυτι­κή Μεσόγειο.

Στην κλα­σι­κή Αθή­να, το εμπό­ριο δεν απο­τε­λού­σε απλώς μια οικο­νο­μι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα. Ήταν ζωτι­κής σημα­σί­ας για την τρο­φο­δο­σία της πόλης, ιδιαί­τε­ρα με σιτη­ρά. Η ανά­γκη προ­στα­σί­ας των συναλ­λα­γών οδή­γη­σε στην ανά­πτυ­ξη ειδι­κών δια­δι­κα­σιών επί­λυ­σης εμπο­ρι­κών δια­φο­ρών και στην καθιέ­ρω­ση πρα­κτι­κών όπως τα θαλάσ­σια δάνεια.

Ωστό­σο, παρά την ύπαρ­ξη σχε­τι­κών κανό­νων, το Εμπο­ρι­κό Δίκαιο δεν είχε ακό­μη απο­κτή­σει την αυτο­νο­μία που θα απο­κτού­σε πολ­λούς αιώ­νες αργότερα.

Οι έμποροι του Μεσαίωνα δημιουργούν τους δικούς τους κανόνες

Η μεγά­λη αλλα­γή συντε­λέ­στη­κε κατά τον Μεσαί­ω­να, όταν ορι­σμέ­νες ευρω­παϊ­κές πόλεις μετα­τρά­πη­καν σε ισχυ­ρά εμπο­ρι­κά κέντρα.

Η Βενε­τία, η Γένο­βα και η Φλω­ρε­ντία δεν ήταν μόνο πόλεις με πλού­το και εντυ­πω­σια­κά κτί­ρια. Ήταν τόποι όπου ανα­πτύσ­σο­νταν νέες μορ­φές οικο­νο­μι­κής οργά­νω­σης, τρα­πε­ζι­κές δρα­στη­ριό­τη­τες και εμπο­ρι­κές συνερ­γα­σί­ες που ξεπερ­νού­σαν τα γεω­γρα­φι­κά σύνορα.

Οι έμπο­ροι που ταξί­δευαν από λιμά­νι σε λιμά­νι αντι­με­τώ­πι­ζαν ένα σοβα­ρό πρό­βλη­μα: δια­φο­ρε­τι­κές πόλεις είχαν δια­φο­ρε­τι­κούς νόμους και δια­φο­ρε­τι­κούς τρό­πους απο­νο­μής δικαιο­σύ­νης. Η εμπο­ρι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα, όμως, απαι­τού­σε ταχύ­τη­τα, προ­βλε­ψι­μό­τη­τα και εμπιστοσύνη.

Έτσι, μέσα από τις συνή­θειες των εμπό­ρων, τις επαγ­γελ­μα­τι­κές ενώ­σεις και τους ιδιαί­τε­ρους μηχα­νι­σμούς επί­λυ­σης δια­φο­ρών, ανα­πτύ­χθη­κε αυτό που στην ιστο­ρία του δικαί­ου ονο­μά­ζε­ται lex mercatoria, δηλα­δή δίκαιο των εμπόρων.

Σημα­ντι­κή ήταν και η συμ­βο­λή των μεσαιω­νι­κών ναυ­τι­κών συλ­λο­γών κανό­νων, όπως το περί­φη­μο Consolat de Mar, που επη­ρέ­α­σε τη ρύθ­μι­ση των θαλάσ­σιων εμπο­ρι­κών σχέ­σε­ων. Το αξιο­ση­μεί­ω­το είναι ότι μεγά­λο μέρος αυτών των κανό­νων ανα­πτύ­χθη­κε μέσα από την ίδια την εμπο­ρι­κή πρα­κτι­κή, προ­τού ενσω­μα­τω­θεί συστη­μα­τι­κά στην κρα­τι­κή νομοθεσία.

Το εμπό­ριο, με άλλα λόγια, δημιουρ­γού­σε ανά­γκες στις οποί­ες το δίκαιο καλού­νταν να ανταποκριθεί.

Ο Λουδοβίκος ΙΔ΄ και η προσπάθεια του κράτους να οργανώσει το εμπόριο

Τον 17ο αιώ­να, η Γαλ­λία προ­χώ­ρη­σε σε μια σημα­ντι­κή τομή.

Επί βασι­λεί­ας του Λου­δο­βί­κου ΙΔ΄, το 1673, εκδό­θη­κε η Ordonnance sur le commerce, ένα εκτε­τα­μέ­νο νομο­θέ­τη­μα για το χερ­σαίο εμπόριο.

Έμει­νε γνω­στό ως Κώδι­κας Savary, από τον Ζακ Σαβα­ρί, που συνέ­βα­λε στην προ­ε­τοι­μα­σία του.

Το 1681 ακο­λού­θη­σε η Ordonnance de la marine, η οποία αφο­ρού­σε το θαλάσ­σιο εμπόριο.

Τα δύο αυτά νομο­θε­τή­μα­τα απο­τέ­λε­σαν σημα­ντι­κούς σταθ­μούς στη συστη­μα­το­ποί­η­ση του Εμπο­ρι­κού Δικαί­ου. Η σημα­σία τους, ωστό­σο, δεν περιο­ρι­ζό­ταν στη νομι­κή τεχνι­κή. Αντα­να­κλού­σαν μια βαθύ­τε­ρη μετα­βο­λή: την αυξα­νό­με­νη παρέμ­βα­ση του συγκε­ντρω­τι­κού κρά­τους στην οικο­νο­μι­κή δραστηριότητα.

Το εμπό­ριο είχε πλέ­ον απο­κτή­σει τέτοια σημα­σία για τα δημό­σια έσο­δα, τη ναυ­τι­κή ισχύ και τη διε­θνή επιρ­ροή, ώστε η οργά­νω­σή του απο­τε­λού­σε βασι­κή κρα­τι­κή υπόθεση.

Η Γαλλική Επανάσταση και η νέα οικονομική ελευθερία

Η Γαλ­λι­κή Επα­νά­στα­ση του 1789 ανέ­τρε­ψε όχι μόνο την πολι­τι­κή εξου­σία, αλλά και σημα­ντι­κές πλευ­ρές της παλαιάς κοι­νω­νι­κής και οικο­νο­μι­κής οργάνωσης.

Το συντε­χνια­κό σύστη­μα, που περιό­ρι­ζε την πρό­σβα­ση σε πολ­λά επαγ­γέλ­μα­τα, βρέ­θη­κε στο επί­κε­ντρο των μεταρρυθμίσεων.

Το 1791, με τις επα­να­στα­τι­κές νομο­θε­τι­κές αλλα­γές, ενι­σχύ­θη­κε η αρχή της ελευ­θε­ρί­ας του εμπο­ρί­ου και της βιο­μη­χα­νί­ας. Λίγα χρό­νια αργό­τε­ρα, επί Ναπο­λέ­ο­ντα, η Γαλ­λία προ­χώ­ρη­σε στη δημιουρ­γία ενός νέου Εμπο­ρι­κού Κώδι­κα. Ο Code de commerce θεσπί­στη­κε το 1807 και τέθη­κε σε ισχύ το 1808.

Η σημα­σία του υπήρ­ξε καθο­ρι­στι­κή, καθώς επη­ρέ­α­σε την εμπο­ρι­κή νομο­θε­σία πολ­λών ευρω­παϊ­κών χωρών.

Μία από τις σημα­ντι­κές εξε­λί­ξεις ήταν η μεγα­λύ­τε­ρη έμφα­ση στην ίδια την εμπο­ρι­κή πρά­ξη και όχι απο­κλει­στι­κά στην ιδιό­τη­τα του προ­σώ­που που την πραγ­μα­το­ποιού­σε. Η μετα­βο­λή αυτή συν­δέ­ε­ται με τη διά­κρι­ση ανά­με­σα στο υπο­κει­με­νι­κό και το αντι­κει­με­νι­κό σύστη­μα του Εμπο­ρι­κού Δικαί­ου. Δεν σήμαι­νε ότι η ιδιό­τη­τα του εμπό­ρου έπα­ψε να έχει σημα­σία. Σήμαι­νε, όμως, ότι η φύση ορι­σμέ­νων συναλ­λα­γών απο­κτού­σε αυτο­τε­λή νομι­κή βαρύτητα.

Ήταν ένα ακό­μη βήμα προς τη δια­μόρ­φω­ση ενός περισ­σό­τε­ρο ενιαί­ου πλαι­σί­ου για την οικο­νο­μι­κή δραστηριότητα.

Πώς έφτασε ο Ναπολεόντειος Κώδικας στην επαναστατημένη Ελλάδα

Η ιστο­ρία του Εμπο­ρι­κού Δικαί­ου απο­κτά ιδιαί­τε­ρο ενδια­φέ­ρον όταν φτά­νου­με στην Ελλάδα.

Κατά την περί­ο­δο της Ελλη­νι­κής Επα­νά­στα­σης, οι επα­να­στα­τη­μέ­νοι Έλλη­νες δεν αγω­νί­ζο­νταν μόνο για την εθνι­κή ανε­ξαρ­τη­σία. Προ­σπα­θού­σαν ταυ­τό­χρο­να να δημιουρ­γή­σουν θεσμούς, διοί­κη­ση και ένα οργα­νω­μέ­νο σύστη­μα δικαιοσύνης.

Η οικο­νο­μι­κή ζωή χρεια­ζό­ταν κανό­νες. Οι εμπο­ρι­κές συναλ­λα­γές, ιδιαί­τε­ρα στις ναυ­τι­κές και εμπο­ρι­κές κοι­νό­τη­τες, δεν μπο­ρού­σαν να περι­μέ­νουν την ολο­κλή­ρω­ση της συγκρό­τη­σης του νέου κράτους.

Σε αυτό το περι­βάλ­λον, ο Γαλ­λι­κός Εμπο­ρι­κός Κώδι­κας απο­τέ­λε­σε σημα­ντι­κό νομο­θε­τι­κό πρότυπο.

Ήδη από το 1821, με τη Νομι­κή Διά­τα­ξη της Ανα­το­λι­κής Χέρ­σου Ελλά­δος, υιο­θε­τή­θη­καν σχε­τι­κές ρυθ­μί­σεις, ενώ ακο­λού­θη­σαν απο­φά­σεις των Εθνι­κών Συνε­λεύ­σε­ων της Επι­δαύ­ρου, του Άστρους και της Τροιζήνας.

Η επι­λο­γή αυτή δεν ήταν τυχαία. Ο γαλ­λι­κός νομι­κός πολι­τι­σμός είχε απο­κτή­σει μεγά­λη επιρ­ροή στην Ευρώ­πη και προ­σέ­φε­ρε ένα συγκρο­τη­μέ­νο πρό­τυ­πο για την οργά­νω­ση των οικο­νο­μι­κών συναλλαγών.

Με το Βασι­λι­κό Διά­ταγ­μα της 19ης Απρι­λί­ου 1835 εισή­χθη­σαν στην Ελλά­δα, σε επί­ση­μη μετά­φρα­ση, τα τρία πρώ­τα βιβλία του Γαλ­λι­κού Εμπο­ρι­κού Κώδι­κα. Στις 2 Μαΐ­ου του ίδιου έτους, άλλο Βασι­λι­κό Διά­ταγ­μα προ­έ­βλε­ψε ειδι­κά εμπο­ρι­κά δικα­στή­ρια για την εκδί­κα­ση εμπο­ρι­κών δια­φο­ρών. Τα δικα­στή­ρια αυτά δεν δια­τη­ρή­θη­καν ως ξεχω­ρι­στός θεσμός μέχρι σήμε­ρα. Οι εμπο­ρι­κές δια­φο­ρές εντά­χθη­καν αργό­τε­ρα στην αρμο­διό­τη­τα των τακτι­κών πολι­τι­κών δικαστηρίων.

Η εξέ­λι­ξη αυτή απο­τε­λεί ένα χαρα­κτη­ρι­στι­κό παρά­δειγ­μα του τρό­που με τον οποίο το νεο­σύ­στα­το ελλη­νι­κό κρά­τος αξιο­ποί­η­σε ευρω­παϊ­κά νομο­θε­τι­κά πρό­τυ­πα για να οργα­νώ­σει τους θεσμούς του.

Από τον έμπορο του 19ου αιώνα στις πολυεθνικές και τις ψηφιακές πλατφόρμες

Από τότε, ο κόσμος του εμπο­ρί­ου άλλα­ξε ριζι­κά. Οι μικρές εμπο­ρι­κές επι­χει­ρή­σεις συνυ­πάρ­χουν πλέ­ον με πολυ­ε­θνι­κούς ομί­λους. Οι συναλ­λα­γές δεν περιο­ρί­ζο­νται στα φυσι­κά κατα­στή­μα­τα και στις παρα­δο­σια­κές αγο­ρές. Οι τρά­πε­ζες, οι χρη­μα­τι­στη­ρια­κές αγο­ρές, οι ηλε­κτρο­νι­κές πλη­ρω­μές και οι ψηφια­κές πλατ­φόρ­μες έχουν δημιουρ­γή­σει ένα εξαι­ρε­τι­κά σύν­θε­το οικο­νο­μι­κό περιβάλλον.

Στην Ελλά­δα, το Εμπο­ρι­κό Δίκαιο δεν στη­ρί­ζε­ται πλέ­ον σε έναν και μονα­δι­κό κώδι­κα. Ένα μεγά­λο μέρος του ρυθ­μί­ζε­ται από ειδι­κή νομο­θε­σία για τις εται­ρεί­ες, την επι­χει­ρη­μα­τι­κή δημο­σιό­τη­τα, τον αντα­γω­νι­σμό και την αφε­ρεγ­γυό­τη­τα. Παράλ­λη­λα, η ευρω­παϊ­κή νομο­θε­σία επη­ρε­ά­ζει όλο και περισ­σό­τε­ρο τους κανό­νες των εμπο­ρι­κών συναλλαγών.

Σήμε­ρα, ένας κατα­να­λω­τής μπο­ρεί να αγο­ρά­σει ένα προ­ϊ­όν από επι­χεί­ρη­ση εγκα­τε­στη­μέ­νη σε άλλη χώρα, να πλη­ρώ­σει ηλε­κτρο­νι­κά και να το παρα­λά­βει λίγες ημέ­ρες αργό­τε­ρα. Πίσω από αυτή τη φαι­νο­με­νι­κά απλή δια­δι­κα­σία υπάρ­χουν ζητή­μα­τα συμ­βά­σε­ων, προ­στα­σί­ας προ­σω­πι­κών δεδο­μέ­νων, φορο­λο­γί­ας, ευθύ­νης του πωλη­τή και δικαιω­μά­των του καταναλωτή.

Οι τεχνο­λο­γι­κές εξε­λί­ξεις, μάλι­στα, δημιουρ­γούν νέες προ­κλή­σεις. Η τεχνη­τή νοη­μο­σύ­νη, οι αυτο­μα­το­ποι­η­μέ­νες συναλ­λα­γές και οι ψηφια­κές αγο­ρές θέτουν ερω­τή­μα­τα που οι νομο­θέ­τες προη­γού­με­νων αιώ­νων δεν θα μπο­ρού­σαν να είχαν προβλέψει.

Το εμπόριο αλλάζει, αλλά η ανάγκη για κανόνες παραμένει

Αν παρα­τη­ρή­σου­με την ιστο­ρία του Εμπο­ρι­κού Δικαί­ου από κοι­νω­νιο­λο­γι­κή σκο­πιά, θα δια­πι­στώ­σου­με ότι πρό­κει­ται για κάτι πολύ περισ­σό­τε­ρο από την εξέ­λι­ξη ενός νομι­κού κλάδου.

Είναι η ιστο­ρία της σχέ­σης ανά­με­σα στην οικο­νο­μι­κή δρα­στη­ριό­τη­τα, την κοι­νω­νι­κή οργά­νω­ση και την πολι­τι­κή εξουσία.

Στις μεσαιω­νι­κές πόλεις, οι έμπο­ροι διεκ­δι­κού­σαν κανό­νες που θα διευ­κό­λυ­ναν τις συναλ­λα­γές τους. Στη Γαλ­λία του Λου­δο­βί­κου ΙΔ΄, το κρά­τος επι­δί­ω­κε να οργα­νώ­σει και να ελέγ­ξει απο­τε­λε­σμα­τι­κό­τε­ρα την οικο­νο­μία. Μετά τη Γαλ­λι­κή Επα­νά­στα­ση, η ελευ­θε­ρία της οικο­νο­μι­κής δρα­στη­ριό­τη­τας απέ­κτη­σε νέα πολι­τι­κή και θεσμι­κή σημασία.

Σήμε­ρα, η συζή­τη­ση έχει μετα­φερ­θεί σε ένα δια­φο­ρε­τι­κό επί­πε­δο: Πώς μπο­ρούν να προ­στα­τευ­θούν οι μικρές επι­χει­ρή­σεις απέ­να­ντι στους ισχυ­ρούς οικο­νο­μι­κούς ομί­λους; Πώς εξα­σφα­λί­ζε­ται ο υγι­ής αντα­γω­νι­σμός; Ποιος ελέγ­χει τις μεγά­λες ψηφια­κές πλατ­φόρ­μες; Πώς προ­στα­τεύ­ο­νται οι κατα­να­λω­τές σε μια παγκό­σμια αγο­ρά; Τα ερω­τή­μα­τα αυτά δεί­χνουν ότι το Εμπο­ρι­κό Δίκαιο δεν είναι απλώς μια συλ­λο­γή τεχνι­κών δια­τά­ξε­ων. Είναι ένας από τους τρό­πους με τους οποί­ους κάθε κοι­νω­νία επι­χει­ρεί να καθο­ρί­σει τα όρια ανά­με­σα στην οικο­νο­μι­κή ελευ­θε­ρία, την ιδιω­τι­κή πρω­το­βου­λία και το δημό­σιο συμ­φέ­ρον. Ισως εδώ βρί­σκε­ται το σημα­ντι­κό­τε­ρο ιστο­ρι­κό δίδαγμα.

Από τα εμπο­ρι­κά πλοία της αρχαιό­τη­τας και τις αγο­ρές της μεσαιω­νι­κής Ευρώ­πης μέχρι τις σημε­ρι­νές συναλ­λα­γές μέσω κινη­τού τηλε­φώ­νου, οι μορ­φές του εμπο­ρί­ου μετα­βάλ­λο­νται διαρ­κώς. Εκεί­νο που παρα­μέ­νει ανα­γκαίο είναι η εμπι­στο­σύ­νη. Για­τί καμία αγο­ρά, όσο προηγ­μέ­νη τεχνο­λο­γι­κά και αν είναι, δεν μπο­ρεί να λει­τουρ­γή­σει μακρο­πρό­θε­σμα χωρίς κανό­νες, χωρίς ασφά­λεια δικαί­ου και χωρίς την πεποί­θη­ση ότι οι συμ­φω­νί­ες θα τηρηθούν.

Η ιστο­ρία του Εμπο­ρι­κού Δικαί­ου είναι, τελι­κά, και η ιστο­ρία της προ­σπά­θειας των κοι­νω­νιών να μετα­τρέ­ψουν την οικο­νο­μι­κή συναλ­λα­γή σε σχέ­ση εμπιστοσύνης.

 

Βρεί­τε μας και στη σελί­δα μας στο Facebook: Το Εμπό­ριο σήμερα